Historia Bielska-Białej to dzieje dwóch miast Bielska i Białej, które aż do stycznia 1951 r. były odrębnymi ośrodkami miejskimi.

W XII w. powstał gród w obecnej dzielnicy Stare Bielsko. Lokację należy wiązać z napływem na teren Pogórza Śląskiego fali kolonistów niemieckich. Pierwsza wzmianka o Bielsku (mówiąca o nadaniu mieszczanom lasu „między Kamienicą a Mikuszowicami”) pochodzi z 1312 roku. Od 1327 r. Bielsko, wraz z całym księstwem cieszyńskim, znajdowało się pod panowaniem Czech i dzieliło losy polityczne Śląska. Znaczną rolę jako punktu na szlaku solnym, prowadzącym z Krakowa do Cieszyna i dalej na Morawy, potwierdziło odnowienie w 1424 r. praw miejskich przez księcia Bolesława I. Od XV w. miasto stało się znane jako ośrodek sukiennictwa. Od 1526 r., tak jak cały Śląsk, podlegało Habsburgom. W połowie XVI w. w Bielsku powstała najsilniejsza gmina protestancka na Śląsku Cieszyńskim, a w 1572 r. dobra bielskie wydzielono z księstwa cieszyńskiego, tworząc z nich wolne państwo stanowe.

Znajdująca się w księstwie oświęcimskim, a potem w powiecie śląskim województwa krakowskiego, położona na wschodnim brzegu rzeki o tej samej nazwie, Biała rozwijała się jako niewielka wieś rolniczo-rzemieślnicza, założona ok. 1560 r. na terenach starostwa lipnickiego, a od 1613 r. jako odrębna gmina.

W latach 1642–1660 Bielsko i Biała były kilkakrotnie niszczone i rabowane przez wojska szwedzkie. W 1686 r. Bielsko uzyskało przywilej na wolny skład sukna i wkrótce sukna bielskie zyskały miano najlepszych na Śląsku i w Czechach. W tym czasie powoli wyrastała jednak silna konkurencja gospodarcza — w 1710 r. w Białej utworzono komorę celną, a w 1723 r. Biała otrzymała prawa miejskie. Bardzo szybko miasto stało się jednym z najważniejszych ośrodków sukiennictwa i płóciennictwa w zachodniej Małopolsce. W połowie XVIII w. w obu miastach powstały pierwsze manufaktury.

W 1752 r. państwo bielskie zakupił hrabia Aleksander Józef Sułkowski; przekształcono je następnie na mocy przywileju cesarskiego w księstwo. W 1757 r. Biała otrzymała od króla Augusta III przywilej, dzięki czemu w mieście powstały cechy rzemieślnicze. W latach 1769–1772 Biała była siedzibą Generalności konfederatów barskich. W kwietniu 1772 r. miasto zostało zdobyte i złupione przez wojska rosyjskie.

W wyniku I rozbioru Rzeczypospolitej w 1772 r. Biała weszła w obręb zaboru austriackiego i znalazła się granicach Galicji. W 1784 r. zniesiono granicę celną na rzece Białej. W latach 1820–1850 Biała wraz z obszarem dawnego księstwa oświęcimskiego została wcielona do Związku Niemieckiego. W 1849 r. zniesiono księstwo bielskie, tworząc w jego miejsce powiat bielski (1855). W 1872 r. niemieccy mieszczanie z Białej wystosowali petycję do cesarza z prośbą o przyłączenie miasta do Śląska Austriackiego. Prośbę bezskutecznie ponowiono w 1916 roku.

W 1810 r. Joachim Adler otworzył w Białej pierwszą fabrykę włókienniczą. Dało to początek rozwoju przemysłu w obu miastach (Bielski Okręg Przemysłowy), który doprowadził do upadku warsztatów sukienniczych. W 1849 r. uruchomiono połączenie kolejowe Bielska z Krakowem i Wiedniem. Proces industrializacji Bielska i Białej był związany z osadnictwem niemieckich i żydowskich przemysłowców. W XIX w. oba miasta były jednym z największych ośrodków przemysłowych monarchii habsburskiej. W 1871 r. Biała razem z sąsiednim Bielskiem zorganizowały wielką wystawę przemysłową. W 1910 r. Niemcy stanowili 84% ludności Bielska.

W drugiej połowie XIX w. w miastach wprowadzono liczne nowinki techniczne, między innymi uruchomiono centralę telefoniczną, wodociągi, elektrownię i gazownię. W 1890 r. w Białej doszło do powszechnego strajku robotniczego zorganizowanego przez socjalistów. Było to pierwsze tak duże wystąpienie robotnicze w Galicji. Podczas rozruchów robotniczych 28 kwietnia, od salw żandarmerii zginęło 11 robotników; 1 maja w obu miastach doszło do potężnych manifestacji robotniczych. W tym samym roku władze cesarskie utworzyły w Bielsku garnizon wojskowy. W 1895 r. w Bielsku uruchomiono linię tramwajową.

Po zakończeniu I wojny światowej Biała weszła w granice odrodzonej Polski, natomiast o Bielsko i Śląsk Cieszyński wybuchł polsko-czeskiego konflikt zbrojny, zakończony w lipcu 1920 r. postanowieniami konferencji w Spa. W 1922 r. Bielsko znalazło się w obrębie województwa śląskiego, które jako jedyne w Polsce posiadało autonomię.

W 1921 r. Biała wraz z powiatem bialskim znalazła się w obrębie województwa krakowskiego. Kwestia ta wywołała jednak liczne dyskusje (podobnie jak w poprzednim stuleciu, optowano za przyłączeniem miasta do województwa śląskiego). W 1925 r., po włączeniu do Białej Lipnika, zmieniono jej nazwę na Biała Krakowska.

Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 r. Niemcy zajęli oba miasta, wcielając je do Rzeszy, z jednoczesnym przyłączeniem Białej jako dzielnicy Bielsko Wschodnie (Bielitz-Ost) do Bielska. 8–10 lutego 1945 r. w rejonie Bielska doszło do ciężkich walk niemiecko-sowieckich, po czym miasto zajęła Armia Czerwona.

12 czerwca 1945 r., na pierwszym posiedzeniu Powiatowej Rady Narodowej, podjęto decyzję o ponownym rozdzieleniu Bielska i Białej, czego nigdy nie zaakceptowały władze Bielska. W latach 1945–1948 w regionie działały oddziały Narodowych Sił Zbrojnych, które prowadziły walkę zbrojną z władzami komunistycznymi. W 1946 w. wojska sowieckie rozkradły większość tutejszych zakładów przemysłowych, wywożąc maszyny i urządzenia do ZSRR. W lipcu 1946 r. rozpoczęła się wielka akcja wysiedlania ludności niemieckiej z miasta.

1 stycznia 1951 r. nastąpiło ostateczne administracyjne połączenie obu miast w Bielsko-Białą. Sporna okazała się kwestia przynależności administracyjnej nowo powstałego miasta — czy Bielsko-Biała powinna należeć do województwa katowickiego czy krakowskiego. Zwyciężyła pierwsza opcja. W 1950 r. wg danych Narodowego Spisu Powszechnego Bielsko i Białą zamieszkiwało 73 tys. osób.

W latach 50. i 60. XX w. powstało szereg osiedli mieszkaniowych, zbudowano kolejkę gondolową na Szyndzielnię. Symbolami Bielska-Białej stały się Fiat 126p (Fabrykę Samochodów Małolitrażowych otwarto w 1972 r.) oraz serial rysunkowy dla dzieci Bolek i Lolek, który powstawał w bielskim Studio Filmów Rysunkowych od 1963 roku. U schyłku ubiegłego stulecia uległy likwidacji zakłady przemysłu włókienniczego, przez dwa wieki produkujące słynną w świecie bielską wełnę.

W 1975 r. Bielsko-Biała stała się stolicą nowego województwa bielskiego, istniejącego 23 lata. Wraz z reformą administracyjną, przeprowadzoną w 1999 r., Bielsko-Biała straciła status miasta wojewódzkiego i weszła w skład nowo powstałego województwa śląskiego jako powiat grodzki i ośrodek powiatu bielskiego. W 1992 r. erygowano bielsko-żywiecką diecezję katolicką, a 9 lat później powstała Akademia Techniczno-Humanistyczna.

Bibliografia:

• Bielsko-Biała. Monografia miasta, t. 1–4, red. I. Panic, Bielsko-Biała 2010.
• Das Buch der Bielitz-Bialaer Chronika, Posen 1938.
• Horowski S., Kat, naziści i masoni: dawno temu w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2011.
• Kuhn W., Das Alter der Fammiliennamen in der Bielitzer Sprachinsel, Posen 1930.
• Kuhn W., Die innere Entwicklung von Bielitz im Mittelalter, Posen 1928.
• Kuhn W., Geschichte der deutschen Sprachinsel Bielitz, Würzburg 1981.
• Kuhn W., Gott segne ein ehrbar Handwerk: ein Bild des Zuftlebens der alten Zeit in Bielitz-Biala, Leipzig 1926.