Cmentarz żydowski tzw. nowy w Bytomiu znajduje się po wschodniej stronie ul. Piekarskiej (adres Piekarska 56). Czynny, ma dużą wartość historyczną i symboliczną. Jego granice są wyznaczone historycznym ogrodzeniem od północy, południa i zachodu, a do wschodu – ogrodzeniem współczesnym. Oprócz znacznej liczby nagrobków zachowały się m.in. dom przedpogrzebowy, budynek opiekuna cmentarza, częściowo wspomniane ceglane ogrodzenie oraz starodrzew. Właścicielem jest Gmina Wyznaniowa Żydowska w Katowicach.

Wpływ na założenie w Bytomiu nowego cmentarza żydowskiego miał przede wszystkim szybki rozwój miasta oraz znaczące zwiększenie się liczby mieszkających w nim wyznawców judaizmu. W związku z malejącą ilością wolnych miejsc na dotychczasowym cmentarzu (przy dzisiejszej ul. Piastów Bytomskich), brakiem możliwości jego powiększenia oraz niespełnianiem standardów, gmina żydowska w Bytomiu zdecydowała w 1865 roku o założeniu nowego miejsca grzebalnego.

„Nowy” cmentarz żydowski w Bytomiu zlokalizowano w północnej części miasta, na tzw. Przedmieściu Piekarskim, przy dzisiejszej ulicy Piekarskiej, naprzeciwko chrześcijańskiego cmentarza Mater Dolorosa. Powstał na prostokątnej działce o powierzchni ok. 7600 metrów kwadratowych, która otoczona została ceglanym ogrodzeniem. W jej południowo-zachodniej partii wytyczono obszerny plac, zamknięty od północy domem przedpogrzebowym, od południa domem bractwa pogrzebowego wraz z mieszkaniem dozorcy-ogrodnika i częścią gospodarczą, natomiast od zachodu i wschodu – ceglanym murem z usytuowanymi na jednej osi kutymi bramami. Przed budynkami od strony ulic utworzono pasy zieleni, ujęte kutym, ażurowym płotem.

Fundatorem działki, ogrodzenia i domu przedpogrzebowego był dr praw Otto Friedländer, o czym też informuje tablica pamiątkowa, zawieszona na południowej ścianie wewnątrz hali ceremonialnej. Obiekty te powstały w 1866 roku wedle projektu przygotowanego przez mistrza budowlanego Goldsteina. Nieznacznie później zbudowano dom bractwa pogrzebowego.

Cmentarz – zgodnie z panującym zwyczajem – został otwarty został we wrześniu 1867 roku, na krótko przed rozpoczęciem nowego żydowskiego roku 5628. Dzięki skrupulatnie prowadzonym rejestrom pochówków, wiadomo, że jako pierwsza spoczęła na nim panna Handel Münzer, zmarła 20 września 1867 roku w wieku 22 lat.

W związku z zapełnieniem, cmentarz rozszerzono dwukrotnie, po raz pierwszy w 1883 roku od strony północnej, o teren wielkości ok. 4000 metrów kwadratowych, natomiast na początku lat 30. XX wieku – o teren wielkości niemal 5000 metrów kwadratowych od strony północno-wschodniej. Ostatecznie cmentarz osiągnął powierzchnię 17 700 metrów kwadratowych. W latach 1894 i 1910 powstawały kolejne partie ogrodzenia.

Na cmentarzu do połowy listopada 1940 roku, kiedy to zaprzestano dalszych wpisów do rejestru pochówków, pogrzebano łącznie 3017 osób. Ostatnią wpisaną był Ludwig Fröhlich, zmarły 13 października 1940 roku w niemieckim nazistowskim obozie koncentracyjnym Dachau, którego prochy wykupiła rodzina i sprowadziła celem pochówku do Bytomia. Pogrzeby odbywały się jednak aż do połowy 1942 roku. Jako ostatnia indywidualna osoba w okresie II wojny światowej spoczęła na nim najprawdopodobniej wdowa Pauline Dzialoszynski z domu Sonnenfeld, zmarła z przyczyn naturalnych 2 czerwca 1942 roku, w wieku niemal 80 lat.

4 lipca 1939 roku nekropolia wraz z całym majątkiem bytomskiej gminy żydowskiej przeszła na własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech. Od 1 czerwca 1943 roku terenem nekropolii zarządzało miasto. Do 1945 roku dotrwała w stanie nienaruszonym.

Po zakończeniu II wojny światowej nekropolia została oddana we władanie Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Bytomiu. Do dziś jest to cmentarz czynny i wykorzystywany regularnie do celów pochówkowych.

W latach 60. XX w., po oficjalnym zamknięciu starego cmentarza żydowskiego w Bytomiu, ocalałe macewy przeniesiono na nowy cmentarz przy ul. Piekarskiej i utworzono z nich lapidarium w formie „ściany pamięci”, zaprojektowanej przez architekta Marka Miodońskiego, a wybudowanej przez rzeźbiarza Stanisława Pietrusa. Wśród nagrobków tworzących monument można odnaleźć nagrobki trzech bytomskich rabinów –  Freunda, Cohna oraz Deutscha. W pobliżu znajduje się pomnik Żydów holenderskich, zmuszonych do pracy przymusowej na Śląsku w czasie II wojny światowej.

Cmentarz ma powierzchnię 1,2103 ha (pierwotny obszar wynosił 1,2713 ha, lecz w latach 70. XX wieku został pomniejszony o 0,061 ha – wykonano chodnik przy ul. Piekarskiej). Południową część nekropolii zajmują stare macewy, pochodzące jeszcze z XIX w. Część północna to nowy cmentarz, na którym znajdują się także współczesne groby. Teren jest w całości ogrodzony wysokim ceglanym murem, częściowo otynkowanym. Przy południowej ścianie nekropolii znajduje się dwukondygnacyjny, prostokątny budynek mieszkalny opiekuna cmentarza.

Granice nekropolii są zasaniczo zgodne z granicami z 1939 roku. Przez środek biegnie szeroka, brukowana kamienna alejka, która dzieli teren nekropolii na dwie symetryczne części i łączy przeciwległe boki cmentarza. W centralnej części cmentarza krzyżuje się ona z węższą alejką, przecinającą jego obszar w linii wschód – zachód i prowadzącą do grupy pomników architektonicznych przy zachodnim murze. Od tych dwóch głównych traktów odchodzi kilka mniejszych ścieżek, które dzielących teren na dziewięć kwater.

Na nekropolii znajdują się 1474 groby. Na przełomie 1989 i 1990 r., w czasie inwentaryzacji cmentarza przeprowadzonej przez K. Domańskiego, odnotowano 1307 nagrobków wolnostojących, 122 leżące, 34 kopczykowate groby ziemne i 11 przypuszczalnych miejsc pochówku. Na cmentarzu znajdowało się m. in. 627 macew (o zwieńczeniach łukowych, trójkątnych, prostokątnych, ostrołukowym, obeliskowych), 261 obelisków, 19 kolumn, 71 pomniki tablicowe, 17 pomniki słupowe, 8 sarkofagów, 38 pomników architektonicznych. W większości obiekty te były uszkodzone. W opracowaniu z 2004 r. D. Walerjański podaje liczbę ok. 800 zachowanych nagrobków.

Nagrobki nawiązują do różnych form architektonicznych – niektóre zostały zbudowane w stylu „starożytnym” lub renesansowym, inne mają charakter secesyjny lub modernistyczny. Zostały wykonane z granitów, piaskowca i kamienia wapiennego. Na płaskich kamiennych tablicach nagrobnych zachowały się typowe zdobienia oraz inskrypcje w języku hebrajskim i niemieckim.

Wykorzystano tekst Sławomira Pastuszki.

Bibliografia

• Domański K., Cmentarz żydowski w Bytomiu (ul. Piekarska).
• Drabina, J. Cmentarze bytomskie od średniowiecza do współczesności, Bytom 1999.
• Walerjański D., Żydzi Bytomscy – dzieje i kultura, [w:] Hałaś M., Nadolski P., Walerjański D., Ślad przeszłości. Bytom wielokulturowy, Bytom 2004.