Pierwszy cmentarz żydowski w Bytomiu od drugiej połowy 1867 roku powszechnie zwany jest „starym”. Przed jego założeniem tutejsi Żydzi grzebali swoich zmarłych w Będzinie, a po 1867 r. – przede wszystkim na „nowym” cmentarzu żydowskim w Bytomiu.

Cmentarz, znajdujący się dzisiaj na północny zachód od posesji przy ul. Piastów Bytomskich 3-5, w kwartale zabudowy kamienicowej dzisiejszych ulic: Katowickiej, Antoniego Józefczaka i Piastów Bytomskich oraz placu Tadeusza Kościuszki, powiększany był kilkakrotnie, dzięki czemu ostatecznie osiągnął powierzchnię około 2500 metrów kwadratowych.

Do dzisiaj nie ma stuprocentowej pewności co do właściwego roku założenia cmentarza. Według lokalnych podań powstał on w związku z zarazą bydła, jaka nawiedziła Bytom w latach 20. XVIII wieku, w trakcie której dwóch żydowskich przestępców podczas kopania dołów przy wałach miejskich przy południowo-zachodniej partii murów obronnych miało natrafić w ziemi na czaszkę, fragment tałesu z widocznymi jeszcze cicit oraz kłódkę, poprzez co uznano, że znalezione szczątki należą do Żyda. Fakt niecodziennego odkrycia wykorzystał Israel Böhm, nadworny Żyd i dzierżawca dóbr hrabiego Karla Josefa Erdmanna Henckel von Donnersmarcka, który wystąpił do niego z prośbą o sprzedaż tego terenu, w celu przeznaczenia go na cmentarz żydowski. Zgodę uzyskał. Przez kolejne dziesięciolecia nekropolia uznawana była przez rodzinę Böhmów za ich prywatną własność, co wywołało spór z władzami miejscowej gminy żydowskiej, zakończony 13 marca 1789 roku z korzyścią dla gminy.

Przeprowadzona w latach 30. XX wieku inwentaryzacja cmentarza wykazała na nim istnienie około 800 nagrobków z czytelnymi 777 personaliami zmarłych. Najstarszy z nich wieńczył grób Estery, córki Szlomy Zalmana z Halemby, zmarłej 8 maja 1750 roku. Cmentarz w Bytomiu, z racji dużego zasięgu terytorialnego tamtejszej gminy żydowskiej, przez dziesięciolecia stanowił miejsce spoczynku dla Żydów zamieszkałych na terenie całego – istniejącego od 1742 roku – powiatu bytomskiego. Do czasu założenia własnych nekropolii na początku lat 20. XIX wieku użytkowali go współwyznawcy z Tarnowskich Gór i Miasteczka Śląskiego.

Intensywny rozrost liczebny społeczności żydowskiej, zamieszkałej nie tylko w Bytomiu, ale i okolicznych miejscowościach, takich jak Królewska Huta, Wirek czy Zabrze, do tego niezbyt dogodna lokalizacja cmentarza, który z czasem został szczelnie otoczony przez budynki mieszkalne oraz panujące na nim niekorzystne warunki przestrzenne, spowodowały konieczność założenia zupełnie nowego pola grzebalnego. Po sześciu latach starania przyniosły te pożądany rezultat w postaci nowego cmentarza na tzw. Przedmieściu Piekarskim. Wraz z jego otwarciem we wrześniu 1867 roku, dotychczasowa nekropolia przestała być regularnie użytkowana; odbywały się na niej pogrzeby wyłącznie osób, które dokonały wcześniejszej rezerwacji miejsca. Wiadomo, że ostatni pochówek odbył się w 1897 roku. Tym niemniej, cmentarz miał być zachowany. W październiku 1866 roku odnowiono stary dwuipółmetrowy mur oraz zbudowano nową bramę wejściową od strony wschodniej. Po jej prawej stronie znajdował się położony na planie prostokąta niewielki budynek domu przedpogrzebowego.

Brak jest informacji na temat zniszczeń, do jakich teoretycznie mogło dojść na cmentarzu pomiędzy 1938 a 1945 rokiem. Na początku 1939 roku jego teren w całości został przekazany miastu jako rekompensata za koszty rozbiórki spalonej synagogi w wysokości 55 tysięcy marek, którymi obciążono gminę żydowską. Pomimo zatwierdzenia sprzedaży przez organy nadzorcze, w sierpniu 1940 roku nadal nie doszło do przejęcia go przez miasto. Z dużą dozą prawdopodobieństwa przetrwał on do 1945 roku w nienaruszonym stanie.

Cmentarz „zlikwidowano” z polecenia władz miejskich w 1965 roku. Usunięto wówczas jedynie elementy naziemne cmentarza (nie dokonano ekshumacji ciał), w tym wszystkie istniejące jeszcze nagrobki, które do 1991 roku składowane były na cmentarz komunalnym w Bytomiu. W latach 1989–1995 stworzono z nich lapidarium na terenie nowego cmentarza żydowskiego.

Obecnie teren cmentarza stanowi skwer ze wszystkich stron otoczony zabudową wielorodzinną. Na jego terenie nie ma widocznych nagrobków. Miejsce oznaczone jest tablicą pamiątkową. 16.09.2019 r. teren cmentarza wpisano do rejestru zabytków na mocy decyzji nr A/554/2020.

Sławomir Pastuszka 

Bibliografia

• Budowa pomnika na cmentarzu żydowskim w Bytomiu 1989–1995, Bytom 1995.
• Drabina J., Cmentarze bytomskie od średniowiecza do współczesności, Bytom 1999.
• Drabina J., Ludność żydowska w przedindustrialnym Bytomiu do początków XIX wieku, „Studia Judaica” 2005, nr 1–2 (15–16), ss. 53–64.
• Jedynak Z., Ślęzak W., Historia starego cmentarza żydowskiego w Bytomiu.
• Walerjański D., Żydzi Bytomscy – dzieje i kultura, [w:] Nadolski P., Hałaś M., Walerjański D., Ślad przeszłości. Bytom wielokulturowy, Bytom 2004.