W kwietniu 1941 roku Niemcy utworzyli w Bochni getto, przez które w czasie jego istnienia przeszło 15 tys. ludzi. Byli to Żydzi pochodzący z samego miasta jaki również z okolicznych wsi, a nawet z Krakowa i Mielca. Teren getta obejmował starą dzielnicę żydowską i zawierał się w obrębie ulic Kowalskiej, Brackiej, Niecałej, Św. Leonarda, Solna Góra i Kraszewskiego. Początkowo getto obejmowało również ul. Trudną, jednak po pewnym czasie wysiedleni Polacy mogli wrócić do swoich domów zlokalizowanych na tej ulicy. Wynikało to ze zmniejszania się liczby więźniów dzielnicy żydowskiej. Wejścia do getta strzegły oddziały Niemców i Ukraińców. Opuszczenie terenu bez pozwolenia groziło rozstrzelaniem. Za przekroczenie zakazu na cmentarzu żydowskim rozstrzelano ponad 300 osób.

Żydzi zatrudnieni byli w warsztatach, mieszczących się poza wydzielonym dla nich obszarem, między innymi w byłych koszarach wojskowych przy ul. Kazimierza Wielkiego. Warsztaty były jedynymi miejscami, które pozwalały na kontakty między ludnością żydowską a resztą mieszkańców. Tam polscy pracownicy częstokroć pomagali kolegom z wydzielonej strefy. Dzielili się z nimi jedzeniem oraz załatwiali inne sprawy na mieście.

Nadzór nad więźniami getta sprawował Judenrat, liczący od 12 do 15 osób. Posiadał informacje na temat liczby osób w getcie oraz ściągał opłaty nakładane przez Niemców na Żydów (m. in. w sierpniu 1942 r. Niemcy kazali zapłacić za zapewnienie Żydom bezpieczeństwa, a niecały miesiąc później część ludzi przebywających w getcie wywieziono do obozu zagłady). Żydzi musieli również płacić za naboje, które były używane podczas rozstrzeliwań ich współbraci.

Getto zostało ogrodzone wiosną 1942 r. drewnianym płotem, którego pilnowali polscy policjanci. Początkowo Niemcy nie zorientowali się, że zamknięta dzielnica nie została całkowicie odizolowana od reszty miasta. Nie zwrócili uwagi na fakt łączenia się podwórek kamienic przy ul. Kraszewskiego (płd. granica getta) z podwórkami z „części aryjskiej”. Do czasu szczelnego odgrodzenia było to miejsce, gdzie możliwe były kontakty między „częścią aryjską” miasta a gettem. Żywność przemycali Polacy, którym pozwolono pozostać na tym terenie.

Akcje likwidacyjne w getcie przeprowadzone były kolejno w sierpniu i listopadzie 1942 r. (Akcja I i Akcja II) oraz we wrześniu 1943 roku. Przed pierwszą Akcją do miasta okupanci zwieźli Żydów z wielu okolicznych miejscowości, m.in. Brzeżan, Nowego Wiśnicza, Bogucic, Lipnicy Murowanej. Część mieszkańców ukryła się, oczekując deportacji. W związku z tym brakowało osób na listach do wywózki – policjanci żydowscy musieli więc deportować swoje rodziny, przeznaczono na śmierć także tych, którzy mieli specjalne pozwolenia na pracę. W ramach Akcji I, 25 sierpnia, około 500 osób zostało rozstrzelanych w pobliskiej Puszczy Niepołomickiej – na terenie Baczkowa. Byli to głównie starcy, pacjenci ze szpitala w getcie i dzieci – mieszkańcy niezdolni przeżyć transport do obozu w Bełżcu. Wtedy to wywiezionych zostało ok. 2 tys. osób nie posiadających zaświadczenia o pracy w Bochni. Miejsce zbiorowej mogiły upamiętnione zostało pomnikiem, którym obecnie opiekują się uczniowie ze Szkoły Podstawowej w Baczkowie. Znajdująca się na pomniku inskrypcja wymienia nazwiska niektórych zabitych: Chaja Symcha Banach, Samson Brerman, Chaja Rachel (nazwisko nieczytelne), Szloma Erlich, Ita Ebner, Jehuda Leib Feinger, Samuel Feniger, kobieta o nazwisku Frager z córką, Chaim Samson Garfunkel, Natan Genger, Aron i Chana Greiwerowie, Alster Leib Gutfreund, Regina Gutfreund, Sara Landerer, Lernerowie, Jehuda i Małka Matzner, Mendel Brauch Nabel, Eliezer Plaster, Helena Reich, Reizl Gisl córka Abrahama, Neftali Herz Rosner z żoną Rachel, Akiba Rotkopf, Chaim Szehnberg, Icchek i Pesil Ulmanowie, Rebeka Weinfeld. Lista podawana była z pamięci, więc wiele nazwisk może być zapisana błędnie. W tym czasie Niemcy rozstrzelali również wielu Żydów w samym getcie. Dodatkowo egzekucje odbywały się na cmentarzu komunalnym (zastrzelono ok. 30 osób). Przeznaczonych na deportację – 5 tys. osób – wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu.

Getto zostało następnie podzielone na część A i B; w tym pierwszym umieszczono osoby pracujące, w barakach podzielonych na męskie i żeńskie. W getcie B przebywały osoby starsze i chore oraz dzieci. Podczas Akcji II, przeprowadzonej wiosną 1943 r., 100 Żydów wysłano do pracy w obozie w Płaszowie.

Ostateczna likwidacja getta miała miejsce na początku września 1943 roku. Niezdolni do podróży, głównie osoby z getta B, zostali rozstrzelani na cmentarzu komunalnym (łącznie 60 osób). Byli to, jak podczas wcześniejszej akcji, głównie starcy, chorzy i dzieci oraz żydowscy policjanci. Ich ciała zostały spalone na stosie i spalono. Pozostałych mieszkańców z getta B Niemcy wywieźli do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Pozostałych 1000 osób przetransportowali do obozu pracy w Szebniach, gdzie większość z nich zginęła.

W getcie pozostało ok. 250 osób, których pilnowali Ukraińcy. Mieli oni uporządkować i przeszukać teren getta celem odnalezienia ukrytych dóbr. Znalezione rzeczy wywieziono do Rzeszy. Osoby te pracowaly do grudnia 1943 r., a następnie zostały deportowane do Płaszowa lub do obozu pracy w Szebniach.

W getcie bocheńskim członkowie przedwojennej syjonistycznej organizacji Akiba próbowali zorganizować ruch oporu. Na terenie Bochni do listopada 1943 r. działała komórka podziemna współpracująca z  Żydowską Organizacją Bojową w Krakowie. Organizowali oni fałszywe dowody tożsamości, przygotowywali bunkry w lesie, do których ci, co przeżyli, udali się w lutym 1943 roku.

Byli w Bochni Polacy, którzy pomagali ukrywać się Żydom. Ludwika Płachcińska uratowała żydowskiego chłopca; w należącej do niej stodole ukryty był bunkier, w którym chronili się Żydzi. Pomagał im również ksiądz Stanisław Wójtowicz, szukając dla nich kryjówek.

W 2006 r. odsłonięto pomnik upamiętniający ofiary bocheńskiego getta na skwerze u zbiegu ul. Niecałej i Solnej Góry. Na uroczystość przybyli przedstawiciele Stowarzyszenia Żydów Bocheńskich z Izraela.

Bibliografia

  • Phillips Sh., Dean M., Bochnia, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19391945, vol. II, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, s. 489.
  • Zawidzka I., W 50-tą rocznice zagłady Getta bocheńskiego, "Rocznik Bocheński" 1993, t. 2.
  • Zawidzka I., 55 rocznica likwidacji getta, "Kronika Bocheńska" 1998, nr 10.
Drukuj