Pierwsza wzmiankach o żydowskich mieszkańcach miasteczka pochodzi z XV wieku. Ze względu na zakaz osadnictwa żydowskiego w Błoniu, w 1827 r. mieszkała tu tylko jedna rodzina wyznania mojżeszowego. Kupcy i kramarze żydowscy z okolicznych miejscowości przyjeżdżali do Błonia w czasie jarmarków, które odbywały się co dwa lata.

W 1862 r. zakaz osiedlenia został zniesiony. Odtąd Żydzi mogli nie tylko tu mieszkać, ale również nabywać nieruchomości. Spowodowało to szybki wzrost społeczności. Podczas gdy w 1808 r. w Błoniu mieszkało 20 Żydów, a w 1857 r. –  88, to w 1862 r. było ich już 1027, a w 1921 r. – 1262.

W II połowie XIX w., a także w pierwszych dekadach XX w., Błonie były dużym skupiskiem ludności żydowskiej. Kiedy dokładnie powstała samodzielna gmina wyznaniowa i cmentarz – nie wiadomo, ale zapewne był to okres tuż po zniesieniu zakazu osiedlenia. Żydzi trudnili się głównie handlem, w tym zbożem i i ziarnem siewnym. Rzemieślnicy zajmowali się krawiectwem i szewstwem. W czasie powstania styczniowego w szeregach powstańczych walczyło kilku błońskich Żydów, m. in. Aron Engelman — właściciel dóbr w Puszczy Kampinoskiej, potem opiekun mogiły 78 powstańców w Zaborowie.

Struktura społeczności nie uległa zmianie w międzywojniu. W 1926 r. powstała Spółdzielcza Kasa Bezprocentowa, udzielająca pożyczek na niski procent rzemieślnikom i kupcom. O głosy wyborców konkurowali syjoniści i ortodoksi. W Błoniu działała Organizacja Syjonistyczna (syjoniści ogólni), Poalej Syjon – Żydowska Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza, Mizrachi (syjoniści-ortodoksi), Brit ha-Zohar (syjoniści-rewizjoniści) oraz ortodoksyjna Aguda. W wyborach do rady gminy w 1924 r. wygrali syjoniści: 1 mandat – syjoniści ogólni, 1 – Mizrachi, 1 – rzemieślnicy-syjoniści, 1 – Aguda. W 1939 r. Żydzi uzyskali dwa mandaty do Rady Miasta.

Niemcy wkroczyli do Błonia 17 września 1939 roku. Zamordowali wówczas 40 Żydów. W pierwszych dniach okupacji zaczęły się prześladowania i grabieże. Okupant kierował Żydów na roboty przymusowe. Jesienią powołany został Judenrat, który działał do 17 lutego 1941 r. (do czasu całkowitego wysiedlenia Żydów z Błonia do Warszawy). W skład Rady wchodzili: Awigdor Rozenberg, Lejb Rozenberg, Jakub Jasiński, Abram Gewer oraz Wajselfisz z Nadarzyna. W Błoniu przebywało ok. 900 uchodźców (w tym 150 dzieci) z Łodzi, Kowla, Iłowa, Lubienia, Konstantynowa i Aleksandrowa Kujawskiego. Opiekował się nimi Komitet Żydowskiej Samopomocy Społecznej powołany przez American Joint Distribution Committee w Warszawie. Zorganizowano kuchnię ludową, która wydawało 360 obiadów dziennie. W marcu 1940 r. w Komitecie działali: Izrael Wajcberg – prezes, Dawid Kirszenbaum – magazynier, Berek Herc – skarbnik, Izrael Wajselfisz – skarbnik, Moszek Wajsapel, Abram Gewer i Rafał Knaster.

13 listopada 1940 r. Niemcy zapowiedzieli rychłą deportację Żydów do getta warszawskiego, w grudniu utworzyli getto, w którym uwięzili ok. 2,1 tys. Żydów. Getto zostało zlikwidowane w dn. 17–19 lutego 1941 roku. Wszystkich Żydów wywieziono do getta w Warszawie, a dalej – do niemieckiego nazistowskiego obozu śmierci Treblinka.

Bibliografia

  • AŻIH, Relacje. Zeznania ocalałych Żydów, sygn. 301/4444.
  • ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, P. Rytka, Błonie.
Drukuj