Pierwsze wzmianki na temat brańskich Żydów pochodzą z 1560 roku. Pod datą tą znajduje się zapis mówiący, że Żydzi dzierżawią w mieście siedemnaście młynów. W 1613 r. pojawia się informacja o arendarzu karczmy starościńskiej Moszku i jego żonie Cibie.

Administracyjnie Żydzi przynależeli do organizacji kahalnej w Tykocinie, utworzonej w 1522 roku. W związku z tym, że w owym czasie Brańsk posiadał przywilej de non tolerandis Judaeis, nie utworzono wtedy gminy żydowskiej. W owym czasie zezwolenie na osiedlenie się w mieście wydawano Żydom bardzo niechętnie, w dodatku bez prawa uzyskania obywatelstwa miejskiego.

Prawdopodobnie przyczyną pojawienia się większej liczby Żydów w Brańsku były starania starosty Adama Leśniowskiego, dążącego do powiększenia dochodów z młynów i karczm. Wiek XVI był wyjątkowo pomyślny w dziejach Brańska, głównie za sprawą gospodarczej prosperity. Sytuacja zmieniła się w następnym wieku. Na skutek licznych wojen znacznie zmniejszyła się liczba mieszkańców Brańska, w tym Żydów.

W 1753 r. w mieście mieszkał arendarz, Żyd boćkowski – nieznany z imienia. Prawdopodobnie w tym czasie pojawiła się w mieście grupa Żydów zajmująca się dzierżawą, garbarstwem i felczerstwem. Większość mieszczaństwa była jednak przeciwna rozwojowi osadnictwa żydowskiego w mieście, co znalazło wyraz w uchwale sejmiku ziemi bielskiej w Brańsku w 1792 r., kiedy to zebrana szlachta postulowała, aby nie zezwalać Żydom na osiedlanie się w królewskich miastach. W związku z tym większość Żydów osiedlała się w pobliskich wioskach. Udokumentowane źródła wskazują na wsie: Oleksin (1637), Hodyszewo (1673), Wyszonki (1674), Topczewo (1676), Patoki (1763), Świrydy (1779), Załuskie (1781), Poletyły (1784), Brześcianka (1785), Majorowizna (1786), Popławy (1788), Mień (1791), Brzeźnica (1791). W niektórych z tych miejscowościach liczba Żydów była na tyle duża, że można było już organizować pewne formy samorządu i miejsca kultu religijnego, na przykład w Olszewie w 1735 r. funkcjonowała bóżnica, a w Wyszonkach i w Topczewie przykahałki.

Po III rozbiorze Polski Brańsk znalazł się pod zaborem pruskim. Miasto liczyło wówczas 1145 mieszkańców. Nowe władze podjęły działania dla skupienia Żydów w miastach – ze względów fiskalnych. Z tych samych przyczyn wymagano od nich przyjęcia nazwisk, określenia miejsca stałego pobytu i źródeł dochodów. Na skutek tych działań do miasta napłynęła kilkudziesięcioosobowa grupa Żydów z okolicznych wsi oraz z innych miasteczek. Pierwsze wiarygodne źródła na temat żydowskich mieszkańców Brańska pochodzą z lat 1799–1800 i szacują liczbę Żydów na 6,9% ogólnej populacji (80 osób na 1145 mieszkańców). Reprezentowali oni różne zawody, byli arendarzami karczm i młynów, kupcami utrzymującymi kontakty handlowe z Gdańskiem, byli też farbiarze, balwierze, słodownicy, piekarze, garbarze, rzeźnicy, stolarze.

Deklaracją z 6.02.1802 r. władze unieważniły wszystkie feudalne przywileje miast i cechów, w tym przywilej de non tolerandis Judaeis. Niechętnie jednak patrzono na wszelkie przejawy organizowania się żydowskich mieszkańców miasta, dlatego pomimo sporej już liczby Żydów nie utworzyli oni w Brańsku gminy. Kolejna deklaracja władz z 8 lutego 1806 r. zezwalająca na osiedlanie się Żydów we wszystkich miastach oraz dowolne zrzeszanie się i tworzenie organizacji rzemieślniczych spowodowała napłynięcie do Brańska kolejnej fali żydowskich osadników.

Po traktacie w Tylży w 1807 r. Brańsk wszedł w skład zaboru rosyjskiego. Przeprowadzony w tym roku spis ludności odnotował 156 Żydów, stanowiących 12% wszystkich mieszkańców miasteczka. W 1812 r. Brańsk został doszczętnie spalony i zrównany z ziemią przez cofające się z Rosji wojska napoleońskie. Miasto jednak zostało odbudowane.

Rok 1816 był punktem zwrotnym w historii brańskich Żydów. Na ten okres przypada moment początków usamodzielniania się tamtejszej gminy od kahału w Tykocinie. Od 1816 r. były stopniowo wprowadzane konieczne
elementy życia gminnego: cmentarz, synagoga, łaźnia (mykwa); a wreszcie stały rabin. Najwcześniejsze wpisy mówią o powołaniu bractwa pogrzebowego. Do tej pory zmarłych Żydów brańskich chowano na cmentarzu w odległej o kilkanaście kilometrów Orli oraz w Boćkach, co wiązało się z wysokimi opłatami na rzecz tamtych gmin. Korzystano też z synagog, które powstały wcześniej w pobliskich wsiach.

Ostatecznie w 1820 r. Żydzi w Brańsku utworzyli własną gminę wyznaniową. W tymże roku przeprowadzono pierwszą zbiórkę pieniędzy (po 70 guldenów) na zakup budynku murowanego w mieście (w pobliżu rynku), który następnie przebudowano i dostosowano do potrzeb synagogi. Obiekt ten nazwano potem Alter Bet Midrasz – stara bożnica. Pierwszym rabinem wybrano Meira Nechisa, człowieka „wysoce wykształconego, godnego bycia przywódcą duchowym pokolenia”. W 1820 r. został założony również cmentarz. Powstał podobno na miejscu, gdzie wcześniej kat wykonywał wyroki śmierci.

Najzamożniejsi brańscy Żydzi zakupili naprzeciw starej synagogi w 1832 r. dom przeznaczony na drugą synagogę nazwaną Naje Bet Midrasz – „nowym domem modlitwy”, który miał służyć miejskiej elicie. Remont i adaptacja tego budynku trwał przez 20 lat.

Na podstawie ustawy „O urządzeniu Żydów” z 13 kwietnia 1835 r. władze rosyjskie powołały nowe przedstawicielstwa społeczności żydowskiej, nazywane Dozorami Bożniczymi. Składały się one z rabina urzędowego, „starosty”, skarbnika i „uczonego”. Dozory bożniczne podlegały władzom miejskim. Absolwenci jesziw nie mogli oficjalnie reprezentować społeczności żydowskiej przed władzami carskimi. Przepis ten spowodował funkcjonowanie dwóch rabinów: rządowego i religijno-duchowego. Pierwszy z nich reprezentował społeczność wobec władz, udzielał ślubów, rozwodów i wraz z pomocnikiem prowadził księgi metrykalne. Zadaniem drugiego rabina było wyjaśnianie wątpliwości związanych z praktyką religijną. Nowe przepisy wprowadzone 19 grudnia 1844 r. oficjalnie zniosły autonomię gmin żydowskich, a ich kompetencję przejęły zarządy miejskie.

Ogromne kontrowersje spowodowały wprowadzone w 1842 r. przepisy nakazujące przymusową służbę wojskową.

Od początku XIX w. nastąpił systematyczny wzrost liczby ludności miasta oraz wzrost procentowej liczby Żydów w mieście. W 1857 r. stanowili oni już 30% ludności. Największa fala żydowskiego osadnictwa w Brańsku pojawiła się po wprowadzeniu stref osiedleńczych i pogromach ludności żydowskiej w Rosji w 1882 r. Napłynęła też spora liczba tzw. litwaków – przybywających z ziem byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego zwolenników tradycyjnego judaizmu rabinackiego. Sytuacja ta spowodowała utrudnienia w życiu codziennym wszystkich mieszkańców Brańska z powodu braku infrastruktury miejskiej nie przygotowanej do gwałtownego wzrostu liczby ludności. Miasto było nieskanalizowane i pozbawione elementarnych udogodnień sanitarnych, wodę do celów spożywczych brano z pobliskich rzek. Zwiększyło to znacznie zagrożenie epidemiologiczne i pożarowe.

Wzrost śmiertelności spowodował konieczność zakupienia nowej działki pod cmentarz w sąsiedztwie starej, co zrobiono w 1852 roku. W 1892 r. miała miejsce dotkliwa epidemia dyfterytu, a w 1876 r. wybuchł w mieście groźny pożar.

Zamożniejsi Żydzi ufundowali w II połowie XIX w. trzecią synagogę – Driter Bet Midrasz, zwaną również „szlachecką”. Po pożarze miasta w 1876 r. Mosze Grodzieński postanowił ufundować kolejną synagogę, nie doszło jednak do realizacji tego zamysłu.

W 1892 r. żydowscy rzemieślnicy – szewcy i rzeźnicy – zakupili stary dom przy pierwszej z synagog i zaadaptowali go na kolejną bożnicę. Potem, w tym samym miejscu w 1903 r. zbudowali synagogę Poalej Cedek („Robotnicy sprawiedliwości”), uchodziła ona za najpiękniejszą w mieście. Odbywały się w niej koncerty kantorów.

W 1909 r. związek krawców dokonał otwarcia kolejnej bożnicy Szneider Bet Midrasz wybudowanej w rejonie „końskiego rynku”. W owym czasie funkcjonowała też miejska łaźnia parowa z mykwą oraz dwa domy noclegowe, jeden dla „zacnych gości” oraz drugi zorganizowany przez Towarzystwo Dobroczynności. Wszystkie ważniejsze dla żydowskiego życia obiekty zlokalizowane zostały przy ul. Senatorskiej.

Kolejny carski spis ludności z 1897 r. podaje, że spośród 4107 mieszkańców 58% było Żydami. Nie nadążała za tym rozbudowa infrastruktury miejskiej – na jeden dom przypadało średnio 9 osób. Wśród Żydów dominującymi zajęciami był handel oraz rzemiosło, głównie krawiectwo i szewstwo. Zajmowali się również obróbką metali i włókien oraz produkcją chemiczną i przetwórstwem żywności. Jeden Żyd zajmował się wówczas rolnictwem. W mieście nie było też większych zakładów przemysłowych, poza żydowską fabryką żakietów Wołkostawskiego, zatrudniającą ok. 50 kobiet.

Przeludnione miasto borykało się z problemem bezrobocia, głównie wśród żydowskiej młodzieży. Powodowało to rosnącą falę emigracji do Stanów Zjednoczonych. Dodatkowo do miasta przybyła w 1905 r. niewielka fala uciekinierów z zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego. Ten napływ był związany z wydarzeniami rewolucji w 1905 r. W owym czasie w mieście było 6900 mieszkańców. Wspomniane powyżej czynniki doprowadziły do regresu osadnictwa żydowskiego w mieście.

Około 1907 r. stanowisko rabina objął Szymon Jehuda Hakohen Szkop, który przybył do miasta wraz z grupą uczniów i zorganizował znaną jesziwę. W 1920 r. rabin wyjechał do Grodna.

I wojna światowa przyniosła kolejny upadek miasta. Złożyły się na to zniszczenia wojenne spowodowane przejściem frontu oraz epidemia. Wiele osób ewakuowało się w głąb Rosji. W czasie I wojny światowej zaostrzył się podział między Polakami a Żydami. Stało się tak ze względu na pozytywny stosunek tych ostatnich do okupacji niemieckiej, a później negatywnej postawy większości miejscowych Żydów wobec polskiej racji niepodległościowej. W 1915 r. Żydzi powitali entuzjastycznie przybywające oddziały niemieckie. Niemcy obiecywali im autonomię, jednak ostatecznie od niej odstąpili.

Miasto ucierpiało również w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Żydzi nadal byli w Brańsku grupą dominującą. W 1921 r. stanowili 58% całej, liczącej 3725 mieszkańców, społeczności. Na początku lat dwudziestych XX w. rozpoczęły się silne tendencje emigracyjne, głównie do Stanów Zjednoczonych oraz do Palestyny i Afryki Południowej. Żydzi brańscy korzystali z pomocy ekonomicznej zza oceanu (głównie z Nowego Jorku i Chicago), także ze strony organizacji charytatywnych The American Jewish Joint Distribution Committee (JOINT).

Pomoc ekonomiczna oraz nowa sytuacja prawna doprowadziły do ożywienia handlu i rzemiosła żydowskiego. W 1928 r. Żydzi wykonywali ponad 30 różnych rzemiosł, głównie było to piekarstwo, szewstwo, kowalstwo i rzeźnictwo. Około 10 rodzin zajmowało się rolnictwem. W mieście funkcjonowało kilkadziesiąt sklepów i sklepików żydowskich, działały związki kupieckie i rzemieślnicze. Ogółem, w 1938 r. w Brańsku było 315 żydowskich rzemieślników. Powstały żydowskie banki – Bank Ludowy i Bank Kupiecki. Nadal funkcjonowały kasy pożyczkowe.

Połowę stanowisk radnych w latach trzydziestych piastowali Żydzi, Żydem był również wiceburmistrz. Wiceburmistrzami miasta byli: Chaim Gotlib, Icchak Finkelstin. W 1937 r. w Brańsku doszło do antyżydowskich wystąpień. Nacjonalistyczne bojówki tłukły szyby w żydowskich sklepach i domach oraz poturbowały kilkadziesiąt osób. Podobne zajścia miały miejsce w nieodległych Wyszonkach. Wydarzenia te miały wpływ na wzrost liczby emigrujących do Palestyny i Ameryki. W 1938 r. miasto liczyło 4594 mieszkańców, w tym ok. 500 rodzin żydowskich.

7 września 1939 r. miał miejsce nalot lotnictwa niemieckiego na brańską dzielnicę żydowską. Po wkroczeniu Niemców do miasta rozpoczęły się represje, których przejawem było wywiezienie na roboty ok. 500 Żydów. 25 września 1939 r., na mocy podpisanego 23 sierpnia 1939 r. paktu Ribentropp–Mołotow, Brańsk zajęli Sowieci, którzy włączyli miasto do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Represjami do czerwca 1941 r. objęto kilkaset osób, w tym ok. 120 zesłano na Syberię (w połowie listopada 1939 r. wywieziono pierwszy transport. Znalazło się w nim 113 osób, w tym 94 Polaków, 14 Żydów i 5 Rosjan). Z rozkazu Sowietów upaństwowiono handel i rzemiosło, ograniczono też prawa Żydów do wykonywania praktyk religijnych; część młodzieży wcielono do wojska, a część skierowano do nauki w ZSRR. Większość stanowisk administracyjnych w mieście objęli Żydzi.

Niedługo po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej Niemcy zajęli Brańsk (22 lipca 1941 r.). Rozpoczęły się masowe prześladowania Żydów. Jesienią 1941 r. zorganizowano na terenie miasta getto, w którym Żydzi na zlecenie Niemców produkowali gumowe obuwie – „walonki”. W getcie stłoczono ok. 3 tys. osób. Likwidacja getta trwała od 2 do 7 listopada 1942 r. Kilkudziesięciu Żydom udało się uciec, zostali jednak schwytani i zamordowani na terenie cmentarza 16 listopada 1942 r. Większość brańskich Żydów zginęła w obozie zagłady w Treblince.

W latach 1944–1946 w Brańsku dochodziło do napaści na ocalałych Żydów. Niejednokrotnie zajścia te kończyły się śmiercią ofiary, np. Zisl (Zofia) Topczewska , została zastrzelona na ulicy przez nieznanych sprawców w Brańsku 17 marca 1945 r.[1.1], ten sam los spotkał Rachelę Topczewską, zastrzeloną na ulicy przez nieznanych sprawców w Brańsku tego samego dnia (301/3526, 301/4498)[1.2]. Spis ludności z 1947 r. nie odnotował w Brańsku żadnej osoby narodowości żydowskiej.

Bibliografia

• Romaniuk Z., The Jewish Community of Brańsk, 1795–1914, s. 8 [online] http://www.aapjstudies.org/manager/external/ckfinder/userfiles/files/Romaniuk.pdf [dostęp: 30.04.2023].
• Romaniuk Z., Zarys dziejów osadnictwa żydowskiego w Brańsku, „Rocznik Ziemia Brańska” 1989.