Wraz z rozwojem i wzrostem liczby społeczności żydowskiej w Częstochowie, zwiększało się zapotrzebowanie na opiekę nad dziećmi, w związku z czym zakładano nie tylko szkoły, ale również przedszkola. Cztery z nich założyło na początku XX w. Towarzystwo Dobroczynności dla Żydów. W 1912 r. powstały kolejne 4, utrzymywane przez kasę miejską. Rozwijała się także sieć przedszkoli prywatnych. W 1938 r. było ich 14.
W latach 1918–1939 zwiększyła się liczba szkół żydowskich w mieście. W 1917 r. było 15 szkół elementarnych dla dzieci żydowskich, zarówno miejskich, jak i prywatnych, w których uczyło się 833 uczniów. Oprócz tego działały jedno- lub dwuklasowe chedery, w których panowały często złe warunki lokalowe, a dzieci – pochodzące najczęściej z ubogich rodzin – były chore i niedożywione[1.1]. Wiele dzieci uczyło się w szkole Talmud Tora, w której obok nauk religijnych wykładano przedmioty świeckie.
W 1917 r. Towarzystwo Żydowskich Szkół Średnich i Powszechnych zaczęło organizować średnie szkolnictwo żydowskie w mieście. Dwa lata później działało już Gimnazjum Męskie (300 uczniów) i Gimnazjum Żeńskie (110 uczennic), które miały siedzibę przy ul. Szkolnej 3 (dzisiejsza H. Dąbrowskiego). Wcześniej młodzież żydowska uczęszczała do szkół mieszanych. W 1925 r. powstało prywatne gimnazjum koedukacyjne dr Filipa Axera przy ul. Focha 24. Dużo wcześniej powstały szkoły zawodowe, które były prowadzone przez gminę żydowską i stowarzyszenia rzemieślnicze. Najstarsza, Szkoła Rzemiosł dla Żydów działała od 1897 roku.
W 1939 r. w Częstochowie działały następujące żydowskie placówki oświatowe:
- Szkoła Frobela nazwana na cześć Z. Weinstocka (49 uczniów: 23 dziewczynki i 26 chłopców), przy Alei Najświętszej Maryi Panny (dalej Aleja NMP) 20.
- Szkoła Frobela – prowadzona przez Miriam Freizerowicz-Gliwicką (20 uczniów: 13 dziewczynek i 7 chłopców), przy ul. Berka Joselowicza 13.
- Szkoła Frobela – prowadzona przez Lottę Faktor (12 uczniów: 6 dziewczynek i 6 chłopców), przy Alei NMP 8.
- Przedszkole Społeczne „Dubrotshinushts” – prowadzone przez Roszę Gelbart (220 dzieci: 160 dziewczynek i 60 chłopców), przy ul. Przemysłowej 6.
- Dom Dziecka im. J.L. Pereca – prowadzony przez Surę Ginsburg (102 dzieci: 64 dziewczynki i 28 chłopców), przy ul. Krótkiej 22.
- Szkoła Frobela – prowadzona przez Balę Lipszyc (25 uczniów: 14 dziewczynek i 11 chłopców).
Szkoły podstawowe:
- Szkoła nr 12 dla dzieci żydowskich (14 klas z 808 uczniami: 563 dziewczynek i 245 chłopców), przy ul. Przemysłowej 10/14.
- Szkoła nr 15 (12 klas z 694 uczniami: 226 dziewczynek i 468 chłopców), przy ul. Narutowicza 19/23.
- 4-klasowa męska szkoła podstawowa prowadzona przez Gimnazjum Axera (33 uczniów), przy ul. Paszy 26.
- 6-klasowa szkoła podstawowa prowadzona przez Gimnazjum Żydowskie (205 uczniów: 115 dziewczynek i 90 chłopców), przy ul. Jasnogórskiej 8/10.
- 7-klasowa szkoła podstawowa imienia Z. Weinstocka (122 uczniów: 73 dziewczynki i 49 chłopców), przy Alei NMP 20A.
- 4-klasowa męska szkoła podstawowa prowadzona przez Grilacka (50 uczniów), przy ul. Joselewicza 9.
- 5-klasowa męska szkoła podstawowa prowadzona przez D. Weinberga (50 uczniów), przy Alei NMP 8.
- 7-klasowa szkoła podstawowa (125 uczniów), przy ul. Joselewicza 15.
Szkoły średnie:
- Gimnazjum Żydowskie (9 klas z 300 uczniami: 165 dziewczynek i 135 chłopców), przy ul. Jasnogórskiej 8/10.
- Gimnazjum Axera (8 klas z 200 uczniami: 80 dziewczynek i 120 chłopców), przy ul. Paszy 24[1.2].
W mieście prowadzono także różne dodatkowe kursy. W budynku szkoły rzemieślniczej przy ul. Garncarskiej 8, inż. Stanisław Pisuski prowadził kurs dla praktykantów (6 klas z 210 uczniami – jedynie chłopcy). Na ul. Przemysłowej prowadzono dodatkowy kurs dla kobiet (102 uczennic). Pewna liczba uczniów uczęszczała również do prywatnej szkoły muzycznej Ludwiga Wawrzynowicza i szkoły państwowej dla kobiet, gdzie zezwolono uczęszczać niewielkiej liczbie Żydowek.
Bardzo interesujące informacje w tej dziedzinie zawierają broszury pt. Kursy Samo-Edukacji, które były wydawane w Częstochowie w latach 1915–1917. Zawierają one infromacje m.in. na temat organizowanych kursów wyższego wykształcenia w Częstochowie. W 1915 r. udział w nich wzięło 547 uczestników (58 uzyskało wyższe wykształcenie, 312 średnie wykształcenie, 152 ukończyło 4 klasę edukacji, a 25 korzystało z edukacji domowe)j. W grupie tej było 235 Żydów, co stanowiło 43% uczestników. W 1917 r. liczba słuchaczy była już niższa i wynosiła jedynie 204, z których 50% było Żydami.
Część młodzieży, po ukończeniu szkół średnich, wyjeżdżała na uniwersytety w Polsce lub zagranicą.
- [1.1] Grządzielski Z., Z problemów opieki i kształcenia młodzieży żydowskiej w Częstochowie w latach 1912–1939, [w:] Z dziejów Żydów w Częstochowie, red. Z. Jakubowski, Częstochowa 2002, ss. 46–47.
- [1.2] Brenner L., The Rise of the Jewish Settlement in Czestochowa 1700–1939, [w:] Czenstochov; A new Supplement to the Book “Czenstochover Yidn” (Częstochowa, Poland), Translation of Tshenstokhov; naye tsugob-material tsum bukh “Tshenstokhover Yidn” [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/Czestochowa/cze005.html#6r [dostęp: 15.04.2014].
