Po wybuchu II wojny światowej i wkroczeniu do Częstochowy Niemców, we wrześniu 1939 r. okupanci zdewastowali Starą Synagogę, a 25 grudnia podpalili Nową Synagogę. Równocześnie powołano do życia częstochowski Judenrat, na czele którego stanął Leon Kapiński. 

Judenrat częstochowski od samego początku musiał prężnie działać, aby sprostać wymaganiom coraz to nowych dekretów władz niemieckich. W grudniu 1940 r. posiadał 21 departamentów, w których pracowało 676 pracowników administracyjnych. Niemieckie władze nakazały Judenratowi utworzenie inspekcji ruchu ulicznego, która miała chronić biura i magazyny Judenratu, dbać o porządek i spokój na żydowskich ulicach oraz pilnować, aby Żydzi przestrzegali godziny policyjnej. Początkowo inspekcja liczyła 50 członków, jednak szybkoich liczba rosła i w grudniu 1940 r. liczyła 80 osób (nie były one umundurowane). W Częstochowie utworzono również żydowską policję, do której na krótko przed likwidacją getta należało 250 członków (umundurowani z gumowymi pałkami). Dowódcą inspekcji ruchu ulicznego był Cederbum, a dowódcą policji został Galster. Po połączeniu inspekcji z policją, Niemcy aresztowali Galstera, a nowym komendatem został Parasolka.

9 kwietnia 1941 r. Stadthauptmann Częstochowy Waendler ogłosił rozporządzenie (z datą 7 kwietnia) o utworzeniu zamkniętej dzielnicy żydowskiej w mieście. Proces przesiedlania Żydów odbywał się w tempie przyśpieszonym; już 17 kwietnia żydowscy policjanci stanęli na granicach getta nie wypuszczając nikogo bez specjalnych zezwoleń. Ostateczne zamknięcie getta nastąpiło 23 kwietnia 1941 roku[1.1].

W częstochowskim getcie zgromadzono około 40 tys. Żydów (przed likwidacją w dzielnicy znajdowało się 48 tys. osób). Opuszczanie terenu getta było karane śmiercią, która groziła również za każde najmniejsze naruszenie przepisów porządkowych. Całkowicie zakazano jakichkolwiek kontaktów z ludnością polską. Żydów odizolowano gospodarczo, społecznie, politycznie i kulturowo. Bieda, niedożywienie i zimno były powodem chorób epidemicznych. Od tyfusu i innych chorób zmarło ponad 400 osób. W 1941 r. rozpoczęły się wywózki żydowskich robotników do budowy fortyfikacji obronnych na granicy Generalnego Gubernatorstwa z terenami okupowanymi przez ZSRS. Później wywózki kierowały się do fabryki amunicji w Skarżysku-Kamiennej i Bliżynie. Ogółem w 1941 r. z Częstochowy wywieziono około 3 tys. Żydów.

W latach 1941–1942 w getcie ukazywało się żydowskie pismo podziemne.

22 września 1942 r. Niemcy rozpoczęli akcję likwidacji getta, którą zakończyli 8 października. Uczestniczyli w niej Niemcy, Ukraińcy i Łotysze, pod dowództwem kapitana Schupo Paula Degenhardta. Podczas akcji przeprowadzono selekcję ludności żydowskiej na obecnym placu Daszyńskiego. W jej wyniku 38 250 Żydów wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II, a 2 tys. osób rozstrzelano i pochowano w masowych grobach przy ul. Kawiej.

Pozostałych około 5–6 tys. osób zgromadzono w listopadzie 1942 r. w utworzonym tzw. „małym getcie”, które obejmowało ulice w rejonie Starego Rynku: Jaskrawska, Nadrzeczna, Garncarska, Kozia, Senatorska i Mostowa. Większość uwięzionych tutaj Żydów to byli młodzi ludzie, wyselekcjonowani do przymusowej pracy w zakładach zbrojeniowych Hasag (Hugo Schneider AG). W „małym getcie” panował wyjątkowy terror. Oprawcy losowo wybierali Żydów, których następnie rozstrzeliwali. W latach 1942–1943 zginęło w ten sposób 850 Żydów.

W „małym getcie” zawiązały się struktury Żydowskiej Organizacji Bojowej (około 300 członków). W skład dowództwa wchodzili: Mordechaj Zilberberg, Sumek Abramowicz, Heniek Pesak, Jehuda Gliksztain i Szymon Mladinow. Głównym dowódcą był Mordechaj Zilberberg. Dowódcą uzbrojonej kampanii był Josek Kantor. Za komunikację z innymi gettami odpowiedzialny był Sumek Abramowicz. Członkami komisji finansowej byli Szymon Mladinow, Leon Zelewer, Boruch, Szildhoz i Władowski. Produkcją granatów zajmował się chemik Heniek Wiernik. Pomagali jemu: jego żona Natka Wiernik, Heniek Kofman, Benjamin Mandelbojm, Eliezer Szmulewicz, Ziskin Szmulewicz, Mosze Rużański, Benjamin Erenfrid, Abraham Czarni i Wilinger.

4 stycznia 1943 r. Niemcy przeprowadzili kolejną selekcję, w wyniku której rozstrzelali 25 osób na obecnym Placu Bohaterów Getta. Wyselekcjonowanych 500 więźniów wywieziono do getta w Radomsku. Doszło wówczas do próby stawienia oporu zbrojnego Niemcom. W strzelaninie zginęli: Mendel Fiszelewicz i Isza Fajner. W odwecie Niemcy rozstrzelali dodatkowo 25 młodych Żydów.

5 stycznia 1943 r. Niemcy przeprowadzili akcję wymierzoną przeciwko osobom starszym i dzieciom. W jej wyniku zginęło 250 Żydów. 7 marca 1943 r. wysłano 25 młodych robotników żydowskich do obozu przymusowej pracy w Bliżynie. 21 marca do Bliżyna wysłano kolejną grupę 300 robotników (kilku z nich zdołało przeżyć wojnę). 19 marca 1943 r. Niemcy rozstrzelali na cmentarzu żydowskim w Częstochowie 6 żydowskich partyzantów. Razem z nimi zabito także 14 innych Żydów. Następnie 20 marca przeprowadzili tzw. „akcję purimową” wymierzoną przeciwko żydowskiej inteligencji. Podstępnie aresztowano 300 Żydów, których rozstrzelano na cmentarzu. W kwietniu przeprowadzono selekcję i 24 robotników żydowskich wysłano do budowy linii kolejowych na wschodzie.

26 czerwca 1943 r. Niemcy rozpoczęli akcję ostatecznej likwidacji „małego getta”. Bojownicy Żydowskiej Organizacji Bojowej stawili opór i zmusili Niemców do ciężkiego zdobywania kolejnych punktów oporu (prowizoryczne „bunkry”) przy ul. Nadrzecznej. W jednym z tych bunkrów popełnił samobójstwo Mordechaj Zylberberg. W walkach i masowych egzekucjach zginęło 1500 Żydów. 30 czerwca opór „małego getta” został zdławiony. W tym dniu około 500 Żydów spalono żywcem w getcie.

Pozostałe 3900 Żydów zgromadzono w trzech obozach pracy przymusowej: Apparatebau (fabryka „Peltzery”), Warthewerk (fabryka „Warta”) i Eisenhütte (Huta Częstochowa)[1.2]. 

Bibliografia

• The Destruction of Czenstokov (Częstochowa, Poland), red. S. Waga, Buenos Aires 1949 [online] https://www.jewishgen.org/Yizkor/Czestochowa2/Czestochowa2.html [dostęp: 15.02.2023]
• Rutkowski A., Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1955, s. 83