Synagoga w Chmielniku (ul. Wspólna 14)

Synagoga w Chmielniku (ul. Wspólna 14) została wzniesiona w 1636 r. na mocy przywileju Krzysztofa Gołuchowskiego z 1630 r. Mieściła się w odległości ok. 300 m na północ od rynku, w centrum dzielnicy żydowskiej. W jej sąsiedztwie znajdowały się budynki użyteczności gminnej, m.in. mieszkanie rabina i dom talmudyczny. Od północy przylegał do niej ogrodzony kamiennym murem cmentarz żydowski.

Z datą budowy wiązać należy powstanie bryły i układu wnętrza korpusu głównego, natomiast z odbudową po pożarze – wystrój i dekorację wnętrz oraz formę dachu. Pozostałością XVIII-wiecznych przekształceń budynku jest obecny kształt okien. Założenie budynku na planie prostokąta z jednoprzestrzenną salą modlitw, dwudzielnym przedsionkiem w parterze i ewentualnie emporą dla kobiet nad nim w pełni pokrywa się z renesansową tradycją sakralnego budownictwa żydowskiego.

Ważnym elementem w XVIII-wiecznym układzie i organizacji wnętrz jest klatka schodowa, łącząca parter z galerią dla kobiet. Obecnie znajduje się ona na zewnątrz budynku głównego w XIX-wiecznej przybudówce przy elewacji zachodniej, zasłaniając stary, zamurowany otwór wejściowy, który był na osi południowej przedsionka. Prawdopodobnie dawniej znajdowała się w tym miejscu klatka schodowa. Mogła mieścić się w przedsionku, a wtedy obecnie zachowane sklepienie krzyżowe pochodziłyby z XIX wieku. Kolejny wariant mówi o tym, ze schody na emporę prowadziły z sali męskiej. Z kolei ostatnia możliwość, zakładała, że przedsionek był parterowy. W renesansowych bóżnicach nie było osobnego pomieszczenia dla kobiet. Gdyby tę hipotezę potwierdzały badania architektoniczne, stwierdzając nadbudowę całego piętra nad przedsionkiem, wtedy proporcje budowli nie budziłyby najmniejszych zastrzeżeń. Ewentualność nadbudowy przedsionka może sugerować rozstawienie dwu pierwszych okien licząc od strony zachodniej szersze niż następnych. Rozwijając tę hipotezę dalej, można by założyć, że synagoga była kryta dachem pogrążonym i zwieńczona attyką, co przy jej obecnych proporcjach wydaje się mało nieprawdopodobne.

Następnym problemem do rozszyfrowania jest sklepienie i jego dekoracja sztukatorska. Sklepienie to ma specjalną konstrukcję i trudną do określenia formę. Czteropolowe sklepienie podzielone są gruntami założonymi na profilu łuku pełnego. Pola sklepienne między nimi wypełnia kolebka poprzeczna, która obramiając okna, biegnie łukiem nieokreślonymi gurtami, nie zmieniając swej strzałki łuku. Dekorację sklepienia stanowią sztukaterie. Posiadają one motywy geometryczne w kształcie kół i prostokątów, co może je wiązać z architekturą późnobarokową. Jednak zniszczenie synagogi w czasie pożaru miasta w 1849 r. skłania do bardziej ostrożnego ustalenia czasu ich powstania. Nie jest wykluczone, że mimo pożaru nie runęło sklepienie pod naporem walącego się dachu i przepalenia murów — ale sztukaterie pod wpływem gorąca na pewno spękały i uległy zniszczeniu, a więc musiały być robione na nowo.

Tak samo uległy zniszczeniu dekoracje ścian sali modlitw, gzyms koronujący, fantazyjne kapitele oraz całe ruchome wyposażenie wnętrza. Wykonane na nowo po pożarze dekoracja sztukatorska ścian, profile gzymsu i bima (obecnie niezachowana – znana z przekazów fotograficznych sprzed 1939 r.) posiadają elementy stylu regencji, rokoka a nawet renesansowy kształt. Ale całość, sposób łączenia tych motywów, pewna nielogiczność ich zastosowania – kapitele spoczywają na impostach a nie na trzonach pilastrów, twardość rysunku, nie zostawia wątpliwości, że jest to wykonane w połowie XIX wieku. Z tym też okresem najprawdopodobniej należy wiązać budowę i dekorację sklepienia. Badania architektoniczne i laboratoryjne (przebadanie cegły i tynku) mogłoby wiele wyjaśnić. Ale i tak jest dosyć przesłanek, by przyjąć jego XIX-wieczne pochodzenie. Motywy zbliżone do dekoracji sali znajdują się także w portalu elewacji południowej, obramiającym nowe wejście do bóżnicy. A więc jego powstanie musi się łączyć ze wzniesieniem klatki schodowej przy elewacjach i skasowaniem dawnego otworu wejściowego, co datuje się na połowę XIX wieku.

Z okresu odbudowy po pożarze w 1849 r. pochodzi także obecna forma dachu oraz prawdopodobnie podział i dekoracja elewacji. Z późniejszymi okresami, przypadającymi na drugą połowę XIX i początek XX w., należy łączyć dobudowanie przybudówki przy elewacji północnej oraz położenie nowych tynków zewnętrznych. We wnętrzu zachowana fragmentarycznie polichromia pochodzi również z tego czasu.

W 1942 r. Niemcy usunęli cały ruchomy wystrój synagogi, a następnie położyli prowizoryczny strop drewniany w sali modlitw. Rozebrali przy tym balustradę oddzielającą emporę kobiecą i jedno z okien w elewacji północnej sali modlitw zamienili na otwór wejściowy. Do chwili obecnej zachowały się oryginalne obramienia okien.

Po zakończeniu II wojny światowej budynek był wykorzystywany jako magazyn zboża. W 2008 r. zapadła decyzja o odbudowie synagogi z przeznaczeniem na muzeum, upamiętniające życie w typowym polsko-żydowskim miasteczku, tzw. sztetlu. W połowie czerwca 2013 r. nastąpiło uroczyste otwarcie interaktywnego Ośrodka Edukacyjno-Muzealnego „Świętokrzyski Sztetl”.