Pierwsze wzmianki o obecności Żydów w Drohiczynie Poleskim pochodzą z XV wieku. Jednak była to tylko obecność czasowa, nie związana z istnieniem gminy. Na początku XVI w. wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk nakazał zresztą wypędzić Żydów z miasta. Niedługo jednak powrócili, a gmina mogła ukształtować się w połowie XVI wieku[1.1]. Źródłem dochodów gminy tym okresie mogły być dzierżawa ceł i kupiectwo na szlakach handlowych.

W 1747 r. gmina żydowska w Drohiczynie liczyła 843 osoby. Ze spisu ludności z 1766 r., wynika natomiast, że w kahale i sąsiedztwie mieszkało 510 Żydów. Opis miasta z 1778 r. wspomina o synagodze, ale wiadomo, że istniała już wcześniej. Wzniesiona była zapewne z drewna[1.2]

Pod zaborem rosyjskim gmina żydowska musiała funkcjonować wedle przepisów rosyjskich, ograniczających jej prawa. Pomimo to, miejscowi Żydzi wykazywali się dużą aktywnością gospodarczą. W czasie powstań narodowych w 1830 i 1863 r. ponieśli szkody od obu walczących ze sobą stron – Polaków i Rosjan[1.3].

Wedle spisu z 1897 r. w Drohiczynie mieszkało 784 Żydów na ogólną liczbę 1707 mieszkańców. Tradycyjnie ich domy znajdowały się w centrum miasta, zachowującym cechy typowego sztetla żydowskiego. Społeczność żydowska odgrywała ważną rolę w gospodarce miasta i powiatu. W 1908 r. na czele zarządu miasta stał Judel Piasecki[1.4]. W miasteczku działały niewielkie przedsiębiorstwa, należące do Żydów, zajmujące się przetwórstwem drewna i produktów rolnych. Gmina żydowska wyróżniała się wysokim poziomem kształcenia tradycyjnego. Przed I wojną światową działała Talmud-Tora, było też kilka chederów[1.5] Działały tradycyjne stowarzyszenia dobroczynne. Na terenie sztetla mieściło się schronisko dla ubogich Żydów[1.6].

Ludność żydowska aktywnie uczestniczyła w życiu politycznym. Powolna modernizacja miasta oddziaływała na zmniejszenie wpływów kręgów ortodoksyjnych na życie publiczne. Część Żydów popierała idee syjonizmu, który był reprezentowany w mieście poprzez różne organizacje. Młodzież powoli wciągała się w ruch rewolucyjny i robotniczy. W 1903 r. przy wsparciu Komitetu Centralnego w Pińsku została utworzona lokalna organizacja Bundu. Jej liderami zostali syn miejscowego lekarza Mordechaj Weissman oraz W. Polak. Tajne spotkania członków Bundu odbywały się w lesie albo w budynku koło starego cmentarza. Pierwszym poważnym zwycięstwem bundystów stał się strajk pracowników zakładu szewskiego Reuwena Beita, który nie chciał zaakceptować żądań robotników. Należący do Bundu Arełe Rosenzweig zmusił przedsiębiorcę do przyjęcia warunków pracowników: ośmiogodzinnego dnia pracy i podwyżki wynagrodzenia[1.7].

Negatywny wpływ na rozwój gminy żydowskiej wywarła pierwsza wojna światowa. Wycofujące się wojska rosyjskie spaliły wiele budynków, ucierpiały synagogi[1.8] Wkroczenie wojsk niemieckich do miasta zbiegło się z wybuchem epidemii duru brzusznego. W mieście utworzono szpital polowy. Żydzi – lekarze i pielęgniarki – dokładali wszelkich starań, ażeby zwalczyć groźną chorobę[1.9]. Życie religijne w czasie wojny nie zamarło. Grupa studiująca Talmud przeniosła się do jedynej pozostałej w mieście synagogi chasydzkiej[1.10].

Po wycofaniu się Niemców z Drohiczyna, rozpoczął się powrót miejscowych chłopów, którzy wcześniej pouciekali do Rosji. Zarysował się konflikt, ponieważ domy chłopskie już nie istniały – Niemcy powykładali drogi w mieście deskami z opuszczonych budynków, a część obiektów zabrali miejscowi Żydzi, przenosząc je na swoje parcele, aby zastąpiły ich własne nieruchomości, spalone przez armię rosyjską. Chłopi zażądali zwrotu swych domostw, a do działania podżegali ich miejscowi antysemici. Aby zapobiec przemocy wobec Żydów, utworzono jednostki samoobrony. Ich członkowie starali się nie dopuścić przede wszystkim do ograbienia handlarzy żydowskich. Ostatecznie napastnicy zostali rozbrojeni[1.11]

W okresie wojny polsko-bolszewickiej miejscowi Żydzi ponieśli dalsze straty materialne. W 1921 r. prawdziwy szok spowodował okrutny mord dokonany na kilku rodzinach żydowskich w małej osadzie Zakoziele przez żołnierzy z oddziałów gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza. Ofiary zostały pochowane na cmentarzu w Drohiczynie[1.12]

Stabilizacja nastąpiła dopiero pod rządami II Rzeczypospolitej, po traktacie ryskim. W 1921 r. mieszkało tu 1521 Żydów.[1.13]. W Drohiczynie, ustanowiony stolicą powiatu w województwie poleskim, pojawiły się nowe inwestycje. Odrodziło się życie duchowe, gospodarcze i kulturalne. Odbudowywano żydowskie warsztaty rzemieślnicze i punkty handlowe. Powstało towarzystwo pożyczkowo-oszczędnościowe, udzielające pożyczek rzemieślnikom żydowskim[1.14].

Żydzi żyli z rzemiosła i handlu. Na rynku stały kramy, w których sprzedawano wytwory rzemieślników żydowskich. Klientelę stanowili głównie chłopi z okolicznych wiosek, przybywający w różnych sprawach do stolicy powiatu. Co miesiąc odbywał się jarmark. Żydzi byli też właścicielami hoteli. Największy należał do Sidrera – było w nim sześć pokoi po 2,5 zł. za dobę[1.15]. Wiele rodzin egzystowało jednak tylko dzięki wsparciu żydowskich organizacji filantropijnych oraz rodaków, którzy wyjechali za granicę. Znacznej pomocy finansowej udzielali zwłaszcza ziomkowie z Chicago.

Życie społeczne i kulturalne gminy żydowskiej było aktywne. W okresie międzywojennym w Drohiczynie działały stowarzyszenia żydowskie. Ubogich wspomagało Linat ha-Cedek, a towarzystwo „Centos” udzielało pomocy sierotom. .[1.16]. Szkolnictwo żydowskie było również dobrze rozwinięte, a rodziny mogły wybrać, do której placówki posłać swoje dzieci. W 1930 r. w powiecie drohiczyńskim działało pięć szkół prywatnych, w których wykładano w języku hebrajskim oraz jedna szkoła w jidysz[1.17]. Funkcjonowała także szkoła sieci Tarbut i gminna Talmud-Tora. W życiu kulturalnym istotną rolę odegrał oddział Kultur-Ligi. Dużą popularnością cieszyło się kółko dramatyczne. Było związane z biblioteką, w której zgromadzono wiele książek w języku hebrajskim i jidysz[1.1.14].

Żydzi odgrywali ważną rolę w służbie zdrowia Drohiczyna. Dwu z trzech praktykujących lekarzy było narodowości żydowskiej. Dawid Lampel pełnił funkcję lekarza powiatowego, a także kierował ośrodkiem zdrowia, gdzie mieszkańcom udzielano konsultacji w sprawie leczenia gruźlicy, chorób wenerycznych i neurologicznych. Specjalistą chorób wewnętrznych był Jonasz Tennenbaum. Dentystkami były Żydówki: Złata Małka Ginzburg i Chaja Goldman[1.18].

W 1937 r. Żydzi z Drohiczyna obawiali się pogromów, wymierzonych przeciwko nim oraz ich własności. Naczelny rabin miasta Kalenkowicz uspokajał członków gminy, tłumacząc, że nie dopuści pogromu. Zorganizowano delegację, mającą pojechać do biskupa katolickiego w Pińsku. W jej skład weszli: rabin Kalenkowicz, lekarz Dawid Lampel, G. Grossman, Zachariasz Szmid, Menahem Auerbach i inni. Chcieli wręczyć biskupowi zwój Tory, chleb, sól oraz poprosić o to, aby nie dopuścił do przemocy wobec Żydów. 13 sierpnia 1937 r. biskup piński Kazimierz Bukraba (1885–1946) przyjął delegację Żydów z Drohiczyna. Wygłosił do nich przemówienie, w którym zaznaczył, że nie zezwoli wiernym na żadne działania antysemickie. Owo przemówienie wkrótce ukazało się na łamach prasy polskiej[1.19]

We wrześniu 1939 r. miasteczko zostało zajęte przez oddziały Armii Czerwonej, które objęły okupacją wschodnią Polskę. Od razu po ustanowieniu władzy sowieckiej rozpoczęto planową i sukcesywną likwidację żydowskich urzędów oraz instytucji gminnych i religijnych, a także organizacji politycznych. NKWD aresztowało wiele bogatych rodzin żydowskich, wysyłając je w głąb Rosji. Inni obawiali się, że zostaną zesłani na Syberię. Niektóre rodziny próbowały udowodnić urzędnikom sowieckim, że są biedne oraz prosiły, żeby je pozostawiono w domu[1.20]. W Drohiczynie urządzono dziewięć sklepów państwowych w miejsce budek handlowych, które wcześniej należały do ludności żydowskiej[1.21]. Nowa władza zarekwirowała cały zapas towarów. Mieszka miasta musieli teraz stać przez kilka godzin w długich kolejkach, aby kupić chleb i żywność. W sprzedaży nie było cukru, ani soli[1.22]

25 czerwca 1941 r. Drohiczyn został zajęty przez Niemców. Przedtem miejscowość zdążyli opuścić przedstawiciele administracji sowieckiej oraz ich rodziny. Uratowali się ci Żydzi, którzy byli zatrudnieni w urzędach oraz funkcjonariusze NKWD. Ewakuowali się m. in. fotograf Izrael Schwarz, nauczyciel szkolny Jachas (urodzony w Świsłoczy), kierownik zakładu szewskiego Rubinstein. Niektórzy, jak szewc Izrael Pomerantz, chcieli pójść do wojska, ale administracja sowiecka spanikowała, a już następnego dnia po wkroczeniu wojsk niemieckich do ZSRR, 23 czerwca 1941 r., wszystkie urzędy zostały zamknięte[1.23]

Niemieckie jednostki wojskowe, które wkroczyły do Drohiczyna, przeszukiwały domy Żydów, próbując znaleźć broń i wartościowe przedmioty. W pierwszych dniach okupacji kontrolę nad miastem sprawował niemiecki komendant wojskowy. Po pewnym czasie powołał administrację, na czele której stanął Polak Czapliński[1.24]. Właśnie on stworzył lokalną policję, do której przyjmowani byli tylko miejscowi Polacy. Żydzi otrzymali od Niemców rozkaz naszycia żółtych łatek na ubraniu oraz narysowania Gwiazdy Dawida na domach[1.25] Do Drohiczyna zostali przesiedleni Żydzi z okolicznych wiosek. W lipcu 1941 r. miejscowa policja pomocnicza dokonała aresztowań Żydów, których oskarżono o współpracę z komunistami. Według niektórych informacji, rozstrzelano 11 osób, w miejscu położonym 4 km od miasta. W tym samym czasie krwawe zajścia antyżydowskie miały miejsce w Chomsku i Motolu.

Na początku sierpnia 1941 r. utworzono Judenrat. Mieścił się w domu Icka Krawca. Nikt z Żydów nie chciał do niego należeć z własnej woli[1.26] Wobec tego przewodniczący Judenratu został mianowany przez administrację niemiecką. Był to Feldman Litman, zmuszony wykonywać wszystkie polecenia Niemców w sprawie zbierania kontrybucji. Potem zastąpił go Jakow Sidorow, następnie Rosenberg. Do Judenratu należało też dwóch lekarzy żydowskich. Została powołana policja żydowska, na czele której stanął Boruch Hersz Rabinowicz.

We wrześniu 1941 r. dowództwo wojskowe przekazało władzę w Drohiczynie administracji cywilnej. Miasteczko zalazło się w okręgu Kobryń, należącym do Komisariatu Generalnego Wołyń i Podole. Żydom, tak samo jak chrześcijanom, pod karą śmierci zakazano spotykania się i obcowania ze sobą. Ludność żydowska otrzymała zakaz chodzenia po chodniku, słuchania radia i czytania gazet. Policja znęcała się nad Żydami, częste były pobicia i napady rabunkowe[1.27]. Podstawowym zadaniem Judenratu było zmuszenie Żydów do wykonywania rozkazów i poleceń nazistów[1.28]. Niemcy powierzali im ciężkie prace fizyczne, zażądali też przekazania dwóch kilogramów złota i 10 tys. rubli sowieckich. Judenrat musiał zebrać kontrybucję w ciągu dwóch godzin – inaczej mogły nastąpić masowe rozstrzeliwania. Ludność żydowska w strachu zbierała złote ozdoby[1.1.20].

Plotki o planie utworzenia getta krążyły po mieście już w pierwszych miesiącach panowania Niemców. Nikt nie był w stanie sobie wyobrazić, jak owo getto ma wyglądać, wszyscy jednak czuli, że byłoby ono początkiem końca Żydów. W przeddzień okupacji niemieckiej w Drohiczynie mieszkało 2675 Żydów. W listopadzie 1941 r. Niemcy przywieźli do Drohiczyna około 1 tys. Żydów z Szereszowa w powiecie prużańskim oraz z Kolonii (wioska żydowska w pobliżu Drohiczyna). Przybywali tu także uciekinierzy żydowscy z Chomska oraz okolicznych wiosek. W mieście panował straszliwy ścisk, ponieważ domy były pełne uciekinierów. Ze wspomnień byłych więźniów wynika, że początkiem utworzenia getta były tzw. „dekrety”, na mocy których Żydzi powinni byli opuścić m. in. ulicę Piaskową, prowadzącą na nowy cmentarz, część ulicy Markiewicza oraz zaułku Chomskiego. „Dekrety” dotyczyły tylko części rodzin żydowskich. W dniu, od którego zaczęły obowiązywać, w Drohiczynie mieszkało blisko 4 tys. Żydów[1.29].

Wiosną 1942 r., na Pesach (02.04.1942–08.04.1942), utworzono dwa getta, ogrodzone drutem kolczastym. W getcie „A” byli przetrzymywani zdolni do pracy młodzi Żydzi oraz fachowcy-rzemieślnicy. Getto „B” utworzono dla „bezużytecznych Żydów”. Tam przebywali byli właściciele sklepów, pracownicy różnych organizacji, księgowi, nauczyciele etc. Więźniowie getta „B” próbowali uzyskać dyplomy o nabyciu zawodów robotniczych. Kierownik warsztatu i ekspert ds. zatrudnienia z Kobrynia zabierał Żydom złote zegarki oraz inne kosztowności. W zamian wystawiał im świadectwa o tym, że wykonywali wcześniej zawód krawca, szewca, cieśli. Dzięki tym dokumentom Żydzi mogli trafić do getta „A”. Niektórzy Żydzi-rzemieślnicy (np. ubogi szewc Naska) nie uzyskali świadectwa i musieli pozostać w getcie „B”. W końcu znalazło się tam wielu rzemieślników, których nie przyjęto do warsztatów. Więźniowie tego getta otrzymali rozkaz uczestnictwa w różnych pracach przymusowych – jako tania siła robocza. Wskutek kontrybucji i rekwirowania mienia wiele rodzin żydowskich pozbyło się oszczędności i majątku. W niektórych przypadkach pomagał „handel wymienny”. Miejscowi chrześcijanie przekazywali więźniom getta żywność, otrzymując w zamian ubrania i obuwie. Obserwatorzy niemieccy surowo karali wszystkich, którzy się tym zajmowali. Żydom jednak udało się wymienić wiele rzeczy, dopóki getto nie zostało zamknięte. Na ulicach Drohiczyna pojawiły się patrole policji z psami, które rzucały się na przechodniów[1.30]. Świadkowie wspominali, że bali się wychodzić na dwór, zaś żołnierze niemieccy, patrolujący ulice, byli gorsi od swoich psów[1.31]. Jednym z miejsc egzekucji stał się cmentarz w centrum miasta, niedaleko więzienia.

W lipcu 1942 r. w getcie odbyła się akcja likwidacji więźniów. Wieczorem 25 lipca 1942 r. słaby szum silników samochodów niemieckich, wjeżdżających do miasta, można było usłyszeć w getcie „B”, ludzie byli więc bardzo zaniepokojeni. O godzinie 23.00 policja ogłosiła, że wszyscy więźniowie getta „B” powinni kierować się w stronę Rynku, chociaż nikt nie wiedział, po co. Niektórzy mieli złe przeczucia i zamiast iść na Rynek próbowali uciec z miasta do lasu. Niestety, wszystkie drogi były obstawione przez policję ukraińską i polską, a także policję żydowską w getcie. Policjanci przeszukiwali i wyciągali więźniów z budynków, strychów i piwnic, kierując ich na Rynek. Po drodze policjanci okradali więźniów, odbierali ubrania i kosztowności, które jeszcze miały kobiety i starcy. Ludzie byli bici po głowach kolbami. Żydzi zrozumieli, co się dzieje i zaczęli się modlić[1.32] Po drodze zostali zabici: zegarmistrz Chaim Ber Altwarg, krawiec Leon Pesacz i kilku innych. Pod koniec „akcji”, która trwała prawie siedem godzin, Niemcy zauważyli, że brakuje około 100 mężczyzn. Ich imiona i nazwiska były na liście Judenratu. W odwecie mordercy zabrali kilkuset Żydów z getta „A”, a także członków policji żydowskiej i Judenratu. W niedzielę, 26 lipca 1942 r., 1700 Żydów – pod pretekstem „skierowania do pracy” – Niemcy wywieźli na stację kolejową Bronna Góra, gdzie trwała już szeroko zakrojona eksterminacja Żydów z różnych powiatów. Długi pociąg, liczący 46 wagonów, zabrał Żydów z Drohiczyna, Janowa Poleskiego i Grodźca. Wagony były przepełnione – w każdym zamknięto nie mniej niż 200 osób.[1.33]. Wszyscy więźniowie zostali rozstrzelani.

Na terenie getta działała placówka medyczna, w której pracowali lekarze żydowscy Dawid Lempel i Henryk Szechter (lekarz miejski). Mieli za zadanie udzielanie pomocy medycznej robotnikom, pracującym dla Niemców. Na kilka dni przed likwidacją getta Dawid Lempel zebrał pracowników i przekazał im tragiczną wiadomość. Powiedział, że Niemcy chcieli, aby stał w pobliżu dołów śmierci i obserwował, jak konają ofiary. Obaj lekarze zażyli truciznę. Cwi Tennenbaum, który ocalał z getta, zaświadczył, że gdy Niemcy znaleźli doktora Szechtera, strzelili mu w głowę[1.34]

Zakończenie eksterminacji mieszkańców getta w Drohiczynie nastąpiło jesienią 1942 roku. 15 października 1942 r. zostało zlikwidowane getto „A”. W okolicach dworca 3. jednostka 306. Batalionu Policji oraz batalion policji, złożony z Łotyszy, rozstrzelały 1,5 tysiąca osób (według innych informacji – 2,5 tysiąca więźniów)[1.35]. Jeszcze wycofując się z miasta, Niemcy zmuszali miejscowych chłopów wykopywania i palenia zwłok Żydów[1.36]

Liczba mieszkańców Drohiczyna, którzy ocaleli, nie była duża. Jedynym sposobem na przeżycie była ucieczka z miasta do lasu i ukrywanie się w ziemiankach[1.37]. Wielu jednak znaleziono lub też musieli wrócić i oddać się w ręce policji. Miały miejsce pojedyncze przypadki ratowania Żydów. Znany jest przypadek uratowania żydowskiej dziewczynki, którą matka wypchnęła z kolumny skazańców. Ukryto ją w cerkwi prawosławnej. Pop przewiózł ją do lasu, pomógł dotrzeć do partyzantów. Po wojnie dziewczynka wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Podczas egzekucji pewien młody Żyd uciekł sprzed dołu straceńców i ukrył się na bagnisku. Niemiec, jadąc konno, nie potrafił go doścignąć[1.38] Egzekucję przeżyła też dziewczyna imieniem Żanna. Tylko ona ocalała z całej rodziny. Nie znalazłszy ratunku w miasteczku, gdzie ludzie obawiali się zemsty Niemców, powróciła na miejsce egzekucji. Wspominała, że w rowach leżeli jeszcze żywi, konający ludzie. Nie mogła im pomóc, bo była bardzo osłabiona. Ostatecznie uratowała się, gdyż udało jej się dotrzeć do jednostki partyzanckiej[1.39].

Drohiczyn został zajęty przez Sowietów 17 lipca 1944 roku. Po wkroczeniu Armii Czerwonej do miasta odkryto wiele mogił zbiorowych ludności żydowskiej. Największe miejsce egzekucji znajdował się na cmentarzu, w pobliżu siedziby Rejonowej Spółki Spożywców. Nadzwyczajna Komisja Państwowa ds. badania zbrodni faszystów niemieckich odkryła tam zwłoki 3816 osób, w tym: 895 mężczyzn, 1083 kobiet i 1838 dzieci.[1.40]. Ustalono, że zbrodniarze stosowali metody sadystyczne, uderzali ofiary ciężkimi przedmiotami oraz bronią palną. W mogiłach zbiorowych znaleziono zwłoki ludzi, którzy mieli przebite na wylot czaszki, złamane lub wykręcone kończyny, połamane żebra, zniekształcone twarze. Żydów mordowano grupowo – wiążąc im ręce drutem kolczastym.[1.41] Kolejne miejsce zbiorowej egzekucji znajdowało się 250–300 metrów od cmentarza żydowskiego, na uroczysku Zalesie. Znaleziono tu 13 dołów, w których były zwłoki 250 zamordowanych Żydów[1.42]. Wśród nich był rabin Elijach Zeew Oltwarg. W centrum Drohiczyna, w pobliżu więzienia, znaleziono 11 mogił, w których były zwłoki 150 osób. Mieszkańcy twierdzili, że ludzi zabijano, wypuszczając na nich psy. Następnie do zmasakrowanych ciał strzelano z broni palnej. [1.43]. Ogółem w ciągu trzech lat okupacji w Drohiczynie i okolicach zabito 4991 osób. Ppośród ogólnej liczby zabitych było 3338 Żydów – mieszkańców Drohiczyna, uchodźców oraz Żydów, przywiezionych z innych gett[1.1.43]. Organizatorami i wykonawcami zbiorowych mordów ludności żydowskiej byli oficerowie Ernst i Paulin Fritzowie. Ich miejscowymi poplecznikami byli: Iwan Zundicz, Wasilij Łopuch, Roman Brycz oraz dwu innych, którzy pracowali w SD pod kryptonimami „Kola” i Musia”. Jeden z zabójców, Volksdeutsch, był Niemcem z Powołża, który bardzo dobrze znał rosyjski. Mieszkańcy Drohiczyna mówili, że aktywnie uczestniczył w egzekucjach. Po ich wykonaniu szedł do kawiarni i rozmawiał tam z ludźmi, chętnie opowiadając gościom dowcipy[1.44]

Po Zagładzie gmina żydowska w Drohiczynie się nie odrodziła. Część Żydów, którzy przeżyli Zagładę (chodzi głównie o zesłanych w głąb ZSRR jeszcze przed okupacją niemiecką) przeniosła się do Polski, Niemiec czy Izraela[1.45] Obecnie Drohiczyn należy do tych dawnych sztetli, w których nie ma już ludności żydowskiej.

Tłumaczenie: Irena Kulesza

Nota bibliograficzna

• Drogichin, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos, red. G. Miron, New York 2010, s. 172.
• Drogichin, [w:] The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–-1945, red. G. P. Megargee, New York 2009, s. 1351.
• Drohiczyn, [w:] Hołokost na tierritorii SSSR, red. I. A. Altman, Moskwa 2009, s. 340.
• Drohiczyn. Finf hundert yor yidish lebn, red. D. Warshawsky, Chicago 1958 [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/ybip/YBIP_Drahichyn.html [dostęp: 26.12.2014].
• Wołosiuk S., Tragiedija semji Łuczic, Drahiczynski Wiesnik [online] http://www.drogichin.by/novosti/tragediya-semi-luchic/ [dostęp: 24.03.2015].