Początki Frampola nie są dokładnie znane. Jak wskazują informacje pochodzące z II połowy XIX w., Frampol jako osada powstał w 1705 r. W 1717 r. włość radzięcińska dostała się w ręce Marka Butlera[1.1], który rok później postanowił założyć nowy ośrodek miejski trudniący się tkactwem. Korzystny okazał się układ sieci dróg, gdyż dobra radzięcińskie położone były na dwóch szlakach – z Zamościa, przez Szczebrzeszyn i Janów do Zawichostu oraz z Jarosławia, przez Biłgoraj i Wysokie do Lublina.

Prawdopodobnie około 1736 roku Frampol otrzymał prawa miejskie, zaś w 1738 roku król August III Sas obdarzył miasto przywilejem 5 jarmarków rocznie oraz cotygodniowym targiem w niedzielę. Prawdopodobnie wówczas miasto otrzymało prawo magdeburskie, ale nie są to informacje potwierdzone.

Frampol powstał na terenie wsi Radzięcin, Starej Wsi i Cokołówki. Nazwa miejscowości wywodzi się od imienia żony Marka Butlera – Franciszki Butlerowej. Na początku używano nazwy Franopol, następnie Frankpoll, a od 1779 r. stosowano cztery nazwy – Frankpoll, Frankpol, Frampol oraz Franopol[1.2].

Frampol, założony na tzw. surowym korzeniu, zachował do dziś swój pierwotny układ przestrzenny, opracowany z uwzględnieniem renesansowych koncepcji miasta idealnego. Centralnie usytuowany rynek, o pierzei długości 225 m był początkowo największym rynkiem w Polsce, przewyższającym rozmiarami rynek krakowski (200 m) i zamojski (100 m). Obecnie długość boku rynku wynosi 140 m. Układ przestrzenny Frampola jest ewenementem na skalę światową. Wokół rynku, który ma kształt kwadratu zaprojektowano coraz to większe kwadraty ulic połączone ze sobą ośmioma ulicami wychodzącymi promieniście ze środka rynku.

Od samego początku Frampol był zamieszkiwany przez ludność chrześcijańską (polską i ukraińską), zajmującą się rolnictwem i rzemiosłem (tkactwo, garncarstwo, szewstwo) oraz przez ludność żydowską, utrzymującą się z handlu, dzierżawy i pośrednictwa. To niewielkie, rolniczo-handlowo-rzemieślnicze miasteczko szybko stało się ważnym ośrodkiem tkactwa, a także włosiankarstwa i sitarstwa.

Na początku Frampolem zarządzał wójt, a od 20 XI 1773 r. za sprawą przywileju nadanego przez Jana i Annę Wisłockich – kolejnych właścicieli Frampola, mieszkańcy mogli wybierać rajców miejskich. Dopiero w 1820 r. przyjęto obecną nazwę miasta - Frampol.

Pod koniec XVIII w., w mieście wybuchł pożar, w którym spłonęły przywileje miejskie. Po śmierci Jana i Anny Wisłockich miasto przeszło w ręce braci Ignacego i Antoniego Wisłockich. W 1787 r. miasto liczyło 498 mieszkańców. 1 grudnia 1789 r. Ignacy Wisłocki uzyskał przywilej na organizowanie kolejnych 7 jarmarków w mieście. Rzemieślnicy byli najliczniejszą grupą zawodową we Frampolu.

W 1795 r. Frampol znalazł się w zaborze austriackim. Był on wówczas miastem prywatnym i pozostawał w rękach braci Wisłockich. W 1807 miasto znalazło się w Księstwie Warszawskim, zaś w 1815 r. w Królestwie Polskim.

Od 1832 r. miasto było okupowane przez wojska rosyjskie. W 1835 r. Leon Niemirowski został kolejnym właścicielem Frampola Od 1860 r. miastem zarządzał Andrzej Brzeziński. Przed 1860 r. cechą charakterystyczną Frampola był największy w Polsce rynek. W 1861 r. Frampol posiadał urząd skarbowy, szkołę elementarną, kościół filialny.

W 1869 roku, w ramach represji po powstaniu styczniowym, Frampol utracił prawa miejskie i został zdegradowany do rzędu osady, jednak pomimo utraty dawnej pozycji, nadal rozwijał się pod względem demograficznym i gospodarczym. Rytm życia mieszkańców Frampola regulowały tradycyjne święta, a także cotygodniowe targi. Od 1882 r. w mieście funkcjonowała apteka, a stan higieniczny Frampola był bardzo dobry. Od 1885 r. w miasteczku zaczęły powstawać spółdzielcze instytucje kredytowe. 31 października 1910 r. powstało Frampolskie Ochotnicze Towarzystwo Ogniowe. W 1913 r. powstało Kółko Rolnicze. W 2 połowie XIX wieku osada została znacznie rozbudowana – kosztem części rynku wzniesiono tu wówczas nowe domy mieszkalne, a także murowany kościół z plebanią oraz murowaną synagogę.

Podczas I wojny światowej działania wojenne toczyły się również w okolicach Frampola. W 1916 r. zaczął działać tu Sąd Pokoju[1.3], powstała także „Spółka Tkaczów Frampolskich” oraz „Ochotnicza Straż Ogniowa”. Do lipca 1915 r. Frampol znajdował się pod zaborem rosyjskim, jednak już w czerwcu 1915 r. wojska rosyjskie zaczęły się wycofywać z osady z obawy przed ofensywą Austriaków. Opuszczając Frampol Rosjanie dostali rozkaz podpalenia osady, ale nie zdążyli wprowadzić doprowadzić go do skutku. 2 listopada 1918 r. Peowiacy z Frampola rozbroili żandarmów austriackich. 1 I 1923 r. osada została włączona do powiatu biłgorajskiego.

W 1924 r. we Frampolu powstało Koło Młodzieży Wiejskiej, a 3 lata później paramilitarny Związek Strzelecki. W 1935 r. otworzono tu Spółdzielnię Tkacką, a w 1928 r. młyn parowy.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego, we Frampolu pełniącym funkcję siedziby urzędu gminy, rozwijał się przemysł tkacki. Oprócz tradycyjnych, małych warsztatów powstały tu wówczas także dwie duże tkalnie oraz zakład wyrobów lnianych.

Po wybuchu II wojny światowej, w dniu 13 września 1939 roku Frampol stał się celem treningowego bombardowania przeprowadzonego przez Luftwaffe, mającego na celu przetestowanie skuteczności nowych bomb zapalających. Spłonęło wówczas 60% budynków, zginęło też wielu mieszkańców miasta oraz wielu przebywających tu wówczas uciekinierów i żołnierzy. Okupanci wykorzystali specyficzny układ przestrzenny Frampola, dlatego też miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone[1.4].

W październiku 1942 roku, na miejscowym kirkucie hitlerowcy dokonali mordu ludności żydowskiej. Zniszczono też wówczas obiekty należące do gminy. W lipcu 1943 roku Niemcy wysiedlili pozostałą w osadzie ludność polską.

W 1993 r. Frampol odzyskał utracone w 1869 r. prawa miejskie. Miasto znajduje się w rejestrze Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Bibliografia

• Baranowski Z., Frampol w okresie międzywojennym, [w:] red. R. Jasiński, Frampol i okolice. Zarys dziejów 1918 – 1939, t. 2, Frampol 2005.
• Baranowski Z., Frampol w okresie staropolskim [w:] red. R. Jasiński, Frampol i okolice. Zarys dziejów do 1918 r., t. 1, Frampol 2002.
• Baranowski Z., Frampol po rozbiorach [w:] red. R. Jasiński, Frampol i okolice. Zarys dziejów do 1918 r., t. 1, Frampol 2002.
• Bondyra W., Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin 1992.
• Górak J, Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.
• Jasiński R., Frampol na przełomie dwu epok [w:] R. Jasiński [red.], Frampol i okolice. Zarys dziejów do 1918 r., t. 1, Frampol 2002.
• Okoń A., Frampol w latach 1864 – 1918 [w:] red. R. Jasiński, Frampol i okolice. Zarys dziejów do 1918 r., t. 1, Frampol 2002.
• Trzciński A, Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Warszawa – Lublin 1990.