Według Pinchasa Marieka, historyka żydowskiego z przełomu XIX i XX w., Żydzi pojawili się w Grodnie przed wiekiem XII. Najpierw w mieście osiedlili się kupcy i lichwiarze, później – rzemieślnicy i przedstawiciele wolnych zawodów. Pierwsze udokumentowane świadectwo istnienia tu gminy żydowskiej – list wielkiego księcia litewskiego Witolda – pochodzi z 1389 r., jego autentyczność wzbudza jednak wątpliwości[1.1]. Dokument zezwalał Żydom grodzieńskim na swobodne prowadzenie działalności handlowej i rzemieślniczej w mieście. Niewątpliwie ludność żydowska Grodna odgrywała w tym czasie ważną rolę, a jej liczba stopniowo się powiększała za sprawą napływu przymusowych przesiedleńców z Europy Zachodniej, prześladowanych przez władze Hiszpanii, Francji i Niemiec. Pod koniec XIV w. w mieście istniały synagoga oraz cmentarz. Dzielnica żydowska znajdowała się w pobliżu Starego Zamku. Jest więc bardzo prawdopodobne, że w Grodnie funkcjonował już liczny i dobrze zorganizowany kahał.

Zgodnie z dekretem wydanym przez wielkiego księcia Aleksandra, w 1494 r., Żydzi zostali wygnani z Grodna, a ich majątek przeszedł w ręce episkopatu wileńskiego, magistratu i niektórych urzędników książęcych. Podobny los spotkał ludność żydowską w całym Wielkim Księstwie Litewskim. W 1503 r. tułaczom pozwolono wrócić, oddano im też skonfiskowany majątek.

Od XVI do XVII w. grodzieński kahał należał do najbardziej wpływowych i najbogatszych w regionie, należał do pięciu głównych gmin Sejmu Żydów Litwy (Waadu Litewskiego). W ostatnim trzydziestoleciu XVI w., z inicjatywy rabina Mordechaja Jaffego, wzniesiono pierwszą kamienną synagogę. W 1540 r. 17% podatków ściąganych przez królową Bonę Sforzę od mieszkańców Grodna płacili właśnie Żydzi. Niektórzy z nich korzystali z protekcji królowej – Jehuda Bogdanowicz nazywał się „kupcem z łaski królewskiej”, a Rubin Szlomowicz i Rubin Doktorowicz mówili o sobie „słudzy z łaski królewskiej”. Grodzieńscy Żydzi mogli się odwoływać do sądu samej królowej. Od Stefana Batorego i Władysława IV otrzymali zaś prawo do osiedlania się w mieście, posiadania nieruchomości, budowy synagogi, założenia cmentarza i prowadzenia działalności rzemieślniczo-handlowej[1.2].

W akcie nadania z 1669 r. zezwalano grodzieńskim Żydom na to, aby nie musieli stawiać się w sądzie i składać przysiąg podczas świąt żydowskich (przysięga mogła być złożona tylko w synagodze, w języku hebrajskim i zgodnie z tradycją). Rozprawa sądowa miała się odbywać w obecności dwóch świadków, przedstawicieli kahału, którzy dbali o przestrzeganie praw współwyznawcy[1.3].

W pierwszej połowie XVII wieku gmina żydowska w Grodnie była uważana za jedną z trzech najważniejszych gmin żydowskich na Litwie (na równi z Brześciem i Pińskiem) i miała przedstawicieli w Waadzie Litewskim. Gmina ta ocalała od pogromów i rzezi w czasach powstania Chmielnickiego (1648–1649). Stanowiła wówczas schronienie dla uciekinierów z Ukrainy.

W połowie XVII w. grodzieńscy Żydzi walczyli z magistratem o prawo do posiadania sklepików na rynku, na którym mieścił się kościół farny, i we wrześniu 1662 r. to prawo otrzymali[1.4]. Przyczyną istniejącego dotychczas zakazu było podejrzenie, że Żydzi z okien swoich domów będą śmiać się z obrzędów chrześcijańskich. Nastroje antysemickie ze szczególną siłą dały o sobie znać w 1666 r., gdy w nocy z 31 lipca na 1 sierpnia odbył się pogrom. Kilku chrześcijan napadło na żydowskie sklepy i domy, w wyniku czego Żydzi ponieśli znaczące straty materialne, a kilkoro kobiet i mężczyzn odniosło obrażenia. Sąd skazał inicjatorów pogromu na półtora miesiąca więzienia, a uczestników rozruchów zobowiązał do wpłacenia 200 zł na rzecz poszkodowanych. Świadectwem wzrostu napięcia między chrześcijanami a Żydami był rozkaz króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego wydany w listopadzie 1669 r., zobowiązujący grodzieńskich Żydów do zamurowania okien wychodzących na rynek.

Na początku XVIII w. Grodno przekształciło się w samorządną jednostkę administracyjną. Od 1720 r. było ono stolicą okręgu (wcześniej tę funkcję pełniła Indura, obecnie wieś w rejonie grodzieńskim). Przeniesiono do miasta także siedzibę specjalnego rabina okręgowego.

W 1804 roku w carskiej Rosji ustanowiono „Statut o urządzeniu Żydów” (ros. „Położenije dla jewriejew”), na mocy którego zniesiono instytucję kahałów, poddając ludność żydowską lokalnym władzom administracyjnym. Grodzieńska gmina żydowska, która na początku XIX w. była jedną z największych w Rosji, w drugiej połowie stulecia zaliczała się zaledwie do średnich. Było to związane z zastojem w gospodarce miejskiej przy jednoczesnym szybkim rozwoju przemysłowym sąsiedniego Białegostoku, w którym otwierano nowe fabryki sukiennicze, dzięki czemu łatwo było o pracę. Zmniejszył się procentowy udział Żydów w ogólnej liczbie mieszkańców Grodna: o ile w 1816 r. stanowili oni 85% ludności, o tyle w 1859 – tylko 53%, a w 1898 – 50%. Gmina pobierała od Żydów podatki, ale nędza miejscowej ludności żydowskiej powodowała, że regularnie zdarzały się zaległości kahału wobec państwa i musiano uciekać się do pożyczek[1.5], udzielanych często przez klasztory katolickie.

Grodzieńska gmina żydowska miała własny herb, na którym zamiast orła państwowego widniał jeleń, zwierzę opiewane w poezji starohebrajskiej i często przedstawiane w europejskiej sztuce dekoracyjnej. W Grodnie działał żydowski sąd religijny (bejt din), który nie tylko rozstrzygał w sprawach związanych z religią, lecz także rozpatrywał pozwy cywilne. Zasiadali w nim znawcy prawa żydowskiego, sędziowie i rabini. Instytucja ta cieszyła się dobrą reputacją nawet wśród chrześcijan, którzy często zwracali się do rabina jako do sędziego arbitrażowego w sprawach dotyczących Żydów i ściśle stosowali się do jego postanowień. W 1834 r. w Grodnie było siedmiu sędziów na 8 259 osób narodowości żydowskiej[1.6].

Jedną z najbardziej wpływowych instytucji żydowskich było bractwo pogrzebowe (chewra kadisza), działające jako jedna z komisji gminnych, na którego czele stali przedstawiciele żydowskiej elity Grodna: Ch. Perlis, M. Sobol, Z. Epsztejn, M.I. Eberil, I. Gerszun, J.L. Lipszyc, Z. Flat, T. Lewinson i M. Szacharowicz[1.7]. Według świadka tamtych czasów najzamożniejsze w mieście były rodziny Broudów, Frumkinów i Aszkenazych, spokrewnione ze sobą i połączone wspólnymi interesami. Do grodzieńskiej społeczności żydowskiej należeli także posiadacze ziemscy i przedstawiciele wolnych zawodów. Żydzi zajmowali się też nierzadko dzierżawą podatków miejskich i specjalnych podatków żydowskich. Dzierżawili miejskie miary i wagi, mosty i przeprawy[1.8].

Bez udziału Żydów w Grodnie nie rozwinęłyby się ani przemysł, ani rzemiosło. W centrum miasta oraz na Przedmieściu Zaniemeńskim mieściły się żydowskie szynki i karczmy. W 1886 r. Żydzi posiadali 95,3% wszystkich miejscowych punktów zajmujących się wyrobem i sprzedażą alkoholu. W spisie ludności z 1897 r. odnotowano, że w Grodnie istniało 176 gorzelni należących do Żydów[1.9]. Kupcy stale parający się sprzedażą towarów mieli własne stoiska bądź dzierżawili je od magistratu. Handlowali przede wszystkim galanterią, żywnością, wyrobami metalowymi i rzeczami używanymi. Przeważał drobny handel[1.10].

Żydzi odgrywali ważną rolę w pośrednictwie handlowym, ponieważ skupowali we wsiach ziarno, które potem sprzedawali na rynkach w Rydze i Królewcu. Spławianiem chleba po Niemnie zajmowali się I. i L. Koganowie, A. Wistiniecki, Ginzburg, Mieten[1.11]. Kupcy z kapitałem po 1 tys. rubli, S. Jaszumski i L. Sobol, zajmowali się handlem futrami. Grodzieńscy handlarze prowadzili interesy z Królestwem Polskim, Austro-Węgrami i Prusami[1.12].

Wśród Żydów z Grodna było też wielu rzemieślników. Świadczy o tym spis z 1837 r., w którym można przeczytać: „Występuje w przemyśle miejskim sześciu kucharzy, trzech miodosytników, 10 piekarzy, 15 woźniców, do 100 wyrobników”[1.13]. Jest to niepełna informacja, oficjalna statystyka nie uwzględniała bowiem mistrzów niezrzeszonych w cechu, którzy wśród ludności żydowskiej stanowili większość. Pod koniec XIX w. produkcja rzemieślnicza była skupiona przede wszystkim w rękach Żydów: w 1859 r. 70% z 575 grodzieńskich rzemieślników było narodowości żydowskiej[1.14].

W Grodnie istniało wiele przedsiębiorstw żydowskich różnych branż. Należały do nich fabryki nakryć głowy M.J. Burdy i W.L. Lepuńskiego, zakłady skórzane B. L. Izabielińskiego i Ch.I. Girszgorna, fabryka flaneli i pończoch A.G. Monesa i G.M. Farbera[1.15]. Poza obrębem miasta, w pobliżu rzeźni, znajdowały się cegielnie, należące do B. Andresa, N. Botkowskiego, A. Bodylkiesa i M. Sobola[1.16]. Wyrobem mydła zajmowali się S.I. Lampert, I.M. Girszgorn, L.M. Kurianski i inni[1.17].

Grodno słynęło z przemysłu tytoniowego – w 1862 r. założono bardzo duże przedsiębiorstwo należące do tego sektora – fabrykę I. L. Szereszewskiego i F. S. Russota. W 1887 r. 688 robotników wyrabiało 4 864 pudów tytoniu, 22 416 pudów machorki, 9 316 tys. papierosów bezustnikowych oraz 48 202 tys. papierosów z ustnikami[1.18]. Istniały też drobne fabryki tytoniowe B. Gadasa i B. Finkelsteina[1.19].

Wśród grodzieńskich Żydów byli też wielcy dostawcy żywności dla armii: kupiec Brouda, M. Andres, T. Lewinson, G. Rozenblum, G. Lapidos, M. Sobol i L. Lew. Zaopatrywali oni magazyny wojskowe guberni grodzieńskiej w tkaniny, mąkę i kaszę, remontowali budynki szpitali i zapewniali im niezbędne towary[1.20].

Na przełomie XIX i XX w., podczas transformacji kapitalistycznej, w Grodnie zaczęły pojawiać się instytucje finansowe: banki, towarzystwa kredytowe, kasy pożyczkowe, lombardy i kantory bankierskie. Wśród ich właścicieli było wielu Żydów. W połowie lat osiemdziesiątych XIX w. w zarządzie prywatnego Stowarzyszenia Kredytów Wzajemnych ważne stanowiska piastowali szanowany obywatel B.G. Aszkenazi oraz kupcy S. B. Sołowiejczyk, M. L. Knorozowski i O. I. Wilner[1.21].

Pod koniec XIX i na początku XX w. w Grodnie powstało wiele małych warsztatów, w tym liczne pracownie introligatorskie, które pracowały na potrzeby przedsiębiorstw, kantorów i osób prywatnych. Wśród ich właścicieli byli Żydzi: R. O. Jonas, I. W. i M. W. Charonowie oraz E. Lejzer. Zakładów fotograficznych istniało jeszcze więcej. Należały one do J.I. Sołowiejczyka, L.E. Błocha, A.S.O. Stamlera i M.S. Pomerancewa, M.S. Papirnoma, J.O. Rajchszteina, Z.J. Karsika i H.E. Binkowicza[1.22].

Na przełomie wieków żydowscy przedstawiciele wolnych zawodów z Grodzieńszczyzny przejawiali gotowość do modernizacji i przyjęcia wzorców kapitalistycznych. W latach 1895–1912 oprócz chrześcijan jako adwokaci pracowali S.S. Kramerow, L.O. Abramski, i G.H. Janowski. Żydzi przeważali wśród pomocników adwokatów. W XX w. szczególną popularnością wśród zeuropeizowanej młodzieży żydowskiej w Grodnie zaczął się cieszyć zawód lekarza.

W 1916 r. wybory do władz gminnych odbyły się pod nadzorem okupacyjnych władz niemieckich. Do zarządu weszli: E. Nojmark, M.O. Joffe, doktor M. Ancelewicz, adwokat A. Zadaj, I. Arkin, I. Lifszyc, B. Klempner[1.23]. Do głównych zadań gminy w tym okresie należały: prowadzenie akcji charytatywnych, organizacja szkoły narodowej, opieka socjalna, metrykacja, praca w spółdzielniach i organizacja świeckiego życia kulturalnego[1.24]. Podczas okupacji niemieckiej powstał nowy budynek domu dziecka przy ul. Skidelskiej.

Cechą specyficzną życia grodzieńskich Żydów na początku XX w. było jego upolitycznienie. Walka polityczna przeniknęła do wnętrza gminy żydowskiej, której przedstawiciele wchodzili w skład Bundu, Poalej Syjon, Mizrachi i innych partii. W 1920 r. zarząd gminy składał się z trzech rabinów, bibliotekarza, kuriera, dwóch urzędników, kancelistki, księgowego, dyrektora szkoły i szkolnego dozorcy, woźnicy, stróża, kasjera i dyrektora cmentarza. Pod opieką gminy znajdowały się dwie synagogi i 40 domów modlitwy[1.25]. Życiem gminy kierowały Zarząd i Rada wybierane w wyborach powszechnych z list różnych partii politycznych. W okresie międzywojennym do gminy należało 25– 30 tys. osób[1.26].

Grodzieńscy Żydzi podlegali sądowi państwowemu. W okresie międzywojennym gmina żydowska w Grodnie funkcjonowała na podstawie ustawy z 5.04.1928 r. określającej ustrój gmin żydowskich w Polsce. Ustawę uzupełniono dwoma rozporządzeniami wykonawczymi Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 24.10.1930 r., ustalającymi regulaminy wyborcze dla organów gmin (rad i zarządów), wyboru rabinów i podrabinów oraz z 9.09.1931 r. normujące gospodarkę finansową gmin. Wcześniej zasady wyboru rabinów i kształtowania budżetów gmin nie były określone, dlatego gmina nie uchwalała budżetu, a dochody uzyskiwała z niestałych, przypadkowych źródeł, przez co opłacała podatki na rzecz państwa w niepełnym wymiarze. Występowały okresy, kiedy urzędnicy pracowali bez pensji po sześć i więcej miesięcy. Komitety gminy były finansowane niezależnie, a zarząd sprawował nad nimi wyłącznie kontrolę religijną.

W okresie międzywojennym siedziba zarządu gminy znajdowała się na rogu ulic Hoovera i Skarbowej (obecnie Telmana i Urickiego). 23.02.1929 r. gmina otrzymała osobowość prawną, uchwaliła budżet i zaczęła pobierać podatki. Jej sprawami zarządzały Rada i Zarząd, wybierane w głosowaniu powszechnym na podstawie list partyjnych. Gmina posiadała nieruchomości w Grodnie i Druskiennikach (około 20 budynków), bibliotekę, szpital, przytułek, dom starców, 2 szkoły Żydowskiego Stowarzyszenia Oświatowo-Kulturalnego „Tarbut”, szkołę rzemiosła imienia G. Bregmana, synagogę, bejt ha-midrasz Haem Odam, 3 cmentarze, 3 rzeźnie. Poprzez sieć bractw realizowano działalność charytatywną: stowarzyszenie Linas Hacedek udzielało pomocy medycznej w domach i dostarczało lekarstw ubogim, a stowarzyszenie Damen Rezajw pielęgnujące wypisanych ze szpitala i dostarczające im żywność. Kuchnia ludowa przygotowywała obiady dla ubogich, a jadłodajnia – dla klasy średniej i inteligencji. Pod kontrolą zarządu znajdowały się łaźnia, najlepsza w mieście piekarnia i kasa pożyczkowa. Spółdzielnia zaopatrywała warstwy pracujące w niedrogie towary. Otworzyła własną piekarnię i klub, gdzie można było m.in. przejrzeć prasę.

W latach trzydziestych gmina wydzielała subsydia dla Uniwersytetu Żydowskiego w Jerozolimie, Żydowskiego Instytutu Naukowego w Warszawie, Żydowskiego Związku Studenckiego, jesziwy Sza'arej Tora, szkoły rzemiosła ORT w Grodnie i klubów sportowych (Żydowski Klub Sportowy „Makabi”, Żydowski Robotniczy Klub Sportowy „Kraft”, Żydowski Klub Sportowy „Morgensztern”). Dużą wagę przywiązywano do „kwestii palestyńskiej”. Grodzieńska gmina wspierała finansowo Keren Kajemet le-Israel, Keren ha-Jesod, He-Chaluc i Palestyński Fundusz Robotniczy. W tym okresie w gminie było pięciu rabinów, działały dwie synagogi i ok. 40 domów modlitwy, do których uczęszczało ponad 25 tys. Żydów. W okresie międzywojennym gmina otrzymywała pomoc materialną od Amerykańskiego Czerwonego Krzyża, American Jewish Joint Distribution Commitee, Towarzystwa Szerzenia Pracy Zawodowej i Rolnej wśród Żydów w Polsce (ORT), ziomkostwa grodzieńskich Żydów w Bostonie i Zjednoczenia Szkół Żydowskich w Polsce, wspierali ją także żydowscy filantropi z Los Angeles[1.27].

W dwudziestoleciu międzywojennym rabinem Grodna był Abram Gelbort (ur. 1852 r. w Grodnie). Już w latach młodzieńczych, jako znakomity znawca Talmudu, cieszył się dużym autorytetem wśród współwyznawców. Był ulubionym uczniem Nochuma Kapłana. Po śmierci nauczyciela wziął na siebie obowiązek pomagania biednym. W 1882 r. wybrano go na podrabina, a w 1900 r., kiedy poprzedni rabin wyemigrował do Palestyny, został głównym przywódcą duchowym Grodna[1.28]. Oprócz niego religijnym życiem grodzieńskich Żydów kierowali Michał Dawid Rozowski (1870–1935), Cham Dawid Żurawski (od 1905 r.), Chaim Szapiro (od 1917 r.). W 1922 r. stanowisko rabina objął Izer Unterman[1.29].

Jeszcze w 1917 r. powstał związek sztuki żydowskiej „Jidysze Kunst”. Odświętnie urządzoną siedzibę tego związku otwarto w centrum miasta na rogu ul. Dominikańskiej i pl. S. Batorego. Przy klubie działały czytelnia i biblioteka. W mieście funkcjonowały dwie grupy teatralne – operetkowa i dramatyczna. Klub urządzał wieczory, na których występowali poeci, np. L. Najdus, zapraszano też grupy z Wilna i innych miast.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej, w lipcu 1920 r., w Grodnie doszło do pogromu. Spalono wówczas prawie całe przedmieście, zamieszkiwane przez żydowskich rzemieślników, robotników i pozostałą biedotę. Liczba zabitych sięgnęła 250 osób, rannych było jeszcze więcej. Wśród ofiar śmiertelnych znalazł się majętny filantrop z USA, który przywiózł dużą sumę pieniędzy dla rodaków z Grodna. We wrześniu 1920 r. Grodno ponownie znalazło się w granicach Polski. Dni poprzedzające to wydarzenie były szczególnie niepokojące dla Żydów, którzy obawiali się pogromu. W Grodnie jednak nie doszło do żadnych niepokojów. Po wojnie stopniowo przywracano porządek w mieście, układały się stosunki między gminą żydowską a magistratem. Grodnianie prawie nie brali w nim udziału, więc stosunki żydowsko-chrześcijańskie w mieście nie uległy po tym tragicznym wydarzeniu zasadniczej zmianie. Czasem w prasie lokalnej pojawiały się obraźliwe wobec Żydów artykuły, niekiedy dochodziło do bezczeszczenia synagog i cmentarza, jednak były to wydarzenia o incydentalnym charakterze[1.30].

Do poważnego zachwiania dobrych dotychczas stosunków między chrześcijanami a Żydami doszło w latach trzydziestych. W dniu 7.06.1935 r. miał miejsce pogrom, którego przyczyny w opisuje J. Bojarski. Latem 1935 r. rodzinę w Grodnie odwiedził bałtycki marynarz, którego witano w mieście jak bohatera. Pewnego wieczoru w czasie tańców w sali na ul. Brygidzkiej pokłócił się on o dziewczynę z Żydem. Rozpoczęła się bijatyka, w trakcie której Żyd pobił marynarza, a ten zmarł w drodze do szpitala. Jego pogrzeb dał początek rozruchom. Lokalni narodowi demokraci wezwali ludność do pomszczenia zabitego. Młodzież wybijała witryny sklepów żydowskich. Na ul. Dominikańskiej czarną farbą narysowano karykaturę Żyda próbującego zawładnąć światem. Rozgorączkowany tłum ogołocił z towaru sklepy w centrum i ruszył, aby plądrować domy.

Żydzi, głównie syjoniści i komuniści, zorganizowali samoobronę – ok. 200 osób. Znaleźli się też Polacy, którzy zaoferowali pomoc. Policja praktycznie nie interweniowała w trakcie tych wydarzeń – później tłumacząc się, że była potrzebna gdzie indziej. W wyniku pogromu zginęli Gedalia Becher i Izrael Berzowski, kilkadziesiąt osób zostało rannych, a 300 osób straciło dobytek i/lub miejsce pracy. Po pogromie odbył się proces, w wyniku którego prowodyr zajść skazany został na rok więzienia. Gminie przyznano niewielkie odszkodowanie, nie pokrywające nawet w małej części poniesionych strat. Obok podobnych zajść w Przytyku, Mińsku Mazowieckim i Brześciu był to największy pogrom w międzywojennej Rzeczpospolitej – wszystkie wydarzyły się jako następstwo wzrostu antysemityzmu w latach trzydziestych. Wieść o pogromie poruszyła cały region grodzieński. Snuto obszerne plany upamiętnienia ofiar rozruchów. W czerwcu 1935 r. zarząd gminy żydowskiej wyasygnował 500 zł na budowę mauzoleum zabitych[1.31].

W przedwojennym Grodnie mieszkało nie więcej niż 200 bogatych rodzin żydowskich i około 1 000 rodzin średniozamożnych. (do bardzo zamożnych można było zaliczyć jedynie właściciela warsztatów mechanicznych, produkujących rowery i motocykle, N. Starowolskiego, i kilku kupców). Na listach podatników w gminie z 1933 r. pojawiły się nazwiska 3 518 Żydów. 1 017 z nich płaciło po 5 zł, 442 – po 8. Osób, które płaciły 500–3000 złotych, było tylko 27. Wymieniono wśród nich aptekarza S. Szwarza, kupców I. Lubicza, M. Pozniaka, D. i J. Chazanów, właściciela kamienic B. Bobrowicza i innych[1.32]. W 1936 r. gmina liczyła 25 000 członków, ale tylko 2 825 z nich było podatnikami[1.33].

W okresie międzywojennym grodzieńscy Żydzi zajmowali się handlem, a także drobną i średnią produkcją. Na pl. S. Batorego mieścił się sklep Winnika, w którym sprzedawano modne wtedy patefony i radioodbiorniki. Obok znajdowało się stoisko Kremera, gdzie można było kupić farby. Żydowscy sklepikarze pracowali od rana do późnego wieczora – dopóki na ulicach byli przechodnie. Nieliczni wielcy kapitaliści podtrzymywali kontakty z partnerami zagranicznymi. Z dokumentów archiwalnych wiadomo, że w maju 1933 r. sprzedawcy A. Lifszyc i I. Antopol udali się do Palestyny w celach handlowych.

W okresie międzywojennym w Grodnie działały ogólnokształcące szkoły żydowskie i placówki Tarbutu, w których zajęcia odbywały się w języku hebrajskim. Dzieci żydowskie były objęte powszechnym obowiązkiem szkolnym i uczęszczały do szkół państwowych na ul. Wielkiej Troickiej (18 klas), Szkolnej (4 klasy), Kozackiej (3 klasy), Policyjnej (6 klas) i Mostowej (7 klas). Uczyły się w nich bezpłatnie dzieci obu płci w wieku od 7 do 14 lat. Magistrat przekazywał na ich utrzymanie subsydia – na wypłaty pensji nauczycielom, remont i obsługę pomieszczeń. W Grodnie działały też dwie szkoły Talmud-Tora. Pierwsza z nich, założona w 1895 r., znajdowała się przy ul. Wyzwolenia. W latach 20. kierował nią I. Sass, prowadzący także prywatną dwuletnią szkołę handlową przy ul. Listowskiego. Kierownikiem prywatnych szkół podstawowych utrzymywanych przez gminę żydowską w Grodnie w latach 1919–1929 był S. Badylkes. Jednocześnie pracował on jako nauczyciel przedmiotów religijnych w Talmud-Torze nr 1 i zajmował się prywatnym nauczaniem dzieci. Kilka lekcji w tygodniu dawał w szkole muzyk O. Szulkes, służący w armii w Grodnie w stopniu sierżanta.

Pod koniec roku szkolnego 1931/1932 liczba uczniów pierwszej Talmud-Tory wynosiła 598 osób[1.34]. Druga grodzieńska Talmud-Tora położona była przy ul. Ułańskiej. Podobnie jak pierwsza, otrzymywała ona subsydia z magistratu i gminy. Była zarządzana przez stowarzyszenie religijne „Sza'ar Hatora” (Brama Tory) i zajmowała się nauczaniem żydowskich chłopców i dziewcząt w wieku od 7 do 14 lat. Mieściła się w dwupiętrowym budynku. Na ścianach jej trzech sal lekcyjnych wisiały fotografie wybitnych przedstawicieli grodzieńskiej gminy żydowskiej[1.35].

W 1935 r. dzieci żydowskie uczęszczały do następujących szkół państwowych: Tarbut (554 os.), Jawne (463 os.), Związek Szkół Żydowskich (210 os.), Torat Emet (200 os.), Talmud-Tora nr 1 (200 os.) i nr 2 (b.d.)[1.36]. Młodzi ludzie, którzy chcieli zostać rabinami, uczyli się w jesziwie Sza'arej Tora. Podwyższaniem kwalifikacji żydowskich nauczycieli zajmowano się na specjalnych kursach pod kierownictwem S. Badylkesa. Przy szkole podstawowej działała trzyletnia szkoła rzemieślnicza im. Eliezara Bregmana. Kierował nią inżynier M. Górzański. Absolwenci byli wykwalifikowanymi ślusarzami, kowalami i mechanikami, a także szwaczkami. Szkołę tę założono w 1902 r. ze środków przekazanych w testamencie przez E. Bregmana przy udziale stowarzyszeń, których celem było upowszechnienie rzemiosła wśród Żydów. W 1925 r. w szkole rzemieślniczej zaczęto prowadzić profesjonalne kursy dla dorosłych. Kształcono na nich stolarzy, ślusarzy i elektrotechników[1.37].

Wychowanie i edukacja młodzieży żydowskiej skupiały uwagę organizacji politycznych. Każda partia miała własne młodzieżówki. Jednym z najbardziej aktywnych związków młodzieżowych w Grodnie w połowie lat trzydziestych była „Akiba”, która starała się wspierać nie tylko intelektualny, lecz także fizyczny rozwój młodych ludzi. Organizowała zawody harcerskie i profesjonalne, których celem było przygotowanie młodzieży do życia, zapoznanie jej z profesjami mogącymi przydać się w przyszłości w Palestynie.

Po ustanowieniu władzy sowieckiej we wrześniu 1939 r. społeczność żydowska w Grodnie praktycznie przestała funkcjonować. Majątek gminy został znacjonalizowany, zarząd i wszystkie organizacje zakończyły działalność. Rozpoczęły się represje skierowane przeciwko Żydom, którzy byli członkami partii niewygodnych dla nowego systemu, przeprowadzono masowe aresztowania działaczy żydowskich. Przestrzeganie wielu norm religijnych stało się praktycznie niemożliwe: w sobotę należało chodzić do pracy, zakazano koszernego uboju, rozpoczęto twardą propagandę antyreligijną, zamknięto szkoły żydowskie. Jedynym przejawem żydowskiego życia kulturalnego było uczęszczanie do czynnej jeszcze synagogi i teatru, w którym sztuki wystawiano w języku jidysz. 20 czerwca, w przeddzień wojny niemiecko-sowieckiej, wielu Żydów okrzyknięto „szkodliwymi i niebezpiecznymi działaczami”, wsadzono do wagonów towarowych i wysłano w głąb ZSRR. Większość z nich zginęła, ponieważ 24 czerwca pociąg został zbombardowany przez Niemców pod Baranowiczami.

W pierwszych dniach okupacji niemieckiej na Żydów nałożono ograniczenia: zabroniono im chodzić po chodnikach, przychodzić na rynek, wymagano zdejmowania nakryć głowy na widok Niemca w mundurze. Żydzi zmuszeni byli nosić na lewej ręce opaskę z błękitną sześcioramienną gwiazdą, którą potem zamieniono na żółtą gwiazdę Dawida, przyszytą na plecach bądź piersi. Zarządzaniem gminą żydowską miał się zajmować Judenrat, w skład którego wchodziło 10 osób pod kierownictwem byłego dyrektora gimnazjum Tarbut, Dawida Brawera.

Pierwsza fala represji przetoczyła się przez miasto na początku lipca 1941 r., kiedy Gestapo rozstrzelało 80 przedstawicieli inteligencji żydowskiej.  W listopadzie 1941 r. w Grodnie utworzono dwa getta. Na początku listopada Żydzi z Grodna zostali przeniesieni do getta nr 1 (współczesne ulice Zamkowaja – Bolszaja Troickaja – Wilenskaja – Sowietskaja), gdzie znalazło się około 15 tys. osób, i getta nr 2 (ulice: Kosmonawtow – Lidskaja – Bielsza – Antonowa), gdzie umieszczono około 10 tys. Żydów.

Grodzieński Judenrat został zapamiętany jako jeden z najbardziej sprawiedliwych w historii Holokaustu. D. Brawer i podlegli mu przewodniczący Judenratów getta nr 1 – I. Gorzański i getta nr 2 – I. Zadaj zrobili wszystko co w ich mocy, aby nie dopuścić do głodu. D. Brawer za pomocą łapówek i kontaktów osobistych zdołał uzyskać od żandarmerii zwiększenie porcji żywności w getcie, organizował dostawy przemycanego jedzenia, zapałek i mydła, a I. Suchowlański, odpowiedzialny za kwestie finansowe, opracował bardzo dobry budżet, uzupełniany podatkami od najbardziej zamożnych współwyznawców. W getcie działały warsztaty, które pracowały dla Wehrmachtu, fabryka obuwia i mała fabryka amunicji, w ogrodach hodowano warzywa. W obu gettach były szpitale, przychodnie i apteki, dokładano wszelkich starań, aby polepszyć system sanitarny.

W gettach funkcjonowały syjonistyczne organizacje młodzieżowe, prowadzono archiwum. Przygotowywano zamach na lokalnego kata, komendanta getta nr 2, O. Strebelowa, jednak nie udało się go przeprowadzić. Nie zrealizowano także planu powstania.

Pod koniec 1942 r. rozpoczęły się deportacje do niemieckich nazistowskich obozów zagłady w Treblince i Auschwitz – Birkenau. W lutym 1943 r. przeprowadzono masową likwidację ludności w getcie nr 1, w czasie której D. Brawer i wszyscy członkowie judenratu zostali rozstrzelani, a wielu mieszkańców wysłano do obozu śmierci. Ostatni etap likwidacji odbył się w marcu 1943 roku.

W pierwszych latach po drugiej wojnie światowej około 2 tys. Żydów wróciło do Grodna, jednak początkowo nie odtworzyli oni wspólnoty. Do lat sześćdziesiątych w mieście nie było żadnej synagogi. Cmentarz żydowski zaorano w połowie lat pięćdziesiątych. Życie żydowskie w Grodnie zaczęło odradzać się pod koniec lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. Władze zwróciły gminie żydowskiej budynek synagogi chóralnej, założono ośrodek charytatywny „Chesed Nochum”, dom gminny „Menora”, obwodowy wydział kultury żydowskiej, miejski wydział Białoruskiej Asocjacji Żydów – byłych mieszkańców getta i więźniów obozów nazistowskich, Grodzieński Związek Młodzieży Żydowskiej i Studentów, szkołę niedzielną, a później – grupę żydowską w przedszkolu.

Olga Sobolewska

Bibliografia

• Bojarski J., Moje Grodno, [w:] Europa nieprowincjonalna. Przemiany na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej (Białoruś, Litwa, Łotwa, Ukraina, wschodnie pogranicze III RP) w latach 1772–1999, red. K. Jasiewicz, Warszawa – London 2000.
• Czerniakiewicz A.A., Grodnienskaja jewriejskaja obszczina w gody polsko-sowietskoj wojny 1919–1920 gody, [w:] Jewriei Biełarusi: Istorija i kultura. Sbornik naucznych trudow, z. 6, red. I. Gierasimowa, Minsk 2001.
• Dubas-Urwanowicz E., Grodno do XVIII wieku. Miasto i ludność, [w:] Grodno w XVIII wieku. Miasto i ludność (na tle trendów rozwojowych od średniowiecza do 1939 roku), red. A. Woltanowski, J. Urwanowicz, Białystok 1997.
• Gonczarow W., Sobolewskaja O., Jewriei Grodnienszcziny: Żyzń do Katastrofy, Donieck 2005.
• Grodno: Istoriczeskij ekskurs, [w:] Pamiat’ sożżonnych kamniej…, red. I. Abramski i in., Jerusalim 2005.
• Grotynskij N.N. [N.G.], Zapiski o jewriejach w Mogilowie na Dnieprie i woobszcze w Zapadnom kraje Rossii, Moskwa 1878.
• Kon P., Odnaleziona część archiwum dawnego kahału wileńskiego, Wilno 1929, s. 8–9.
• Jodkowski J., Grodno, Grodno 2009, s. 23. 
• Joffe E.G., Stranicy istorii jewriejew Biełarusi, Minsk 1996.
• Marek P., Grodno, [w:] Jewriejskaja encykłopedija. Swod znanij o jewriejstwie i jego kulturie w proszłom i nastojaszczem, t. 6, red. L. Kacelson, D.G. Gincburg, Sankt Pietierburg [b.r.w.].
• Sabaleuskaja W.A. i in., Harodnia: slady jaurejskaga życcia: Prawadnik pa jaurejskaj Harodni, [w:] „ARCHE” 2010, nr 6.
• Sabaleuskaja W.A., Spradwiecznyja inszaziemcy: staronki historyi haradzienskich jaurejau, Hrodna 2000.
• Ukazitiel fabrik i zawodow Jewropiejskoj Rossii i Carstwa Polskogo, Sankt-Pietierburg 1897, ss. 198–199.
• Wsia Rossija: Russkaja kniga promyszlennosti sielskogo choziajstwa i administracji. Adries-kalendar Rossijskoj impierii, t. 1, Sankt-Pietierburg 1895, s. 244–251;
• Wsia Rossija za 1912 god – Sankt-Pietierburg, Sankt Pietierburg 1911, s. 1461.