Pierwszy wzmiankowany cheder w mieście powstał na mocy przywileju wystawionego gdańskim Żydom w 1626 roku. Na jego mocy Żydzi otrzymali pozwolenie na stały pobyt w obrębie Wyspy Spichrzów. Przy Targu Toruńskim osiedliło się wówczas 17 lub 19 rodzin, które posiadały własny dom modlitwy i założyły właśnie szkołę dla chłopców (cheder). Zamknięcie szkoły nastąpiło zapewne w 1723 r., kiedy z miasta wypędzono Żydów[1.1].

W XVIII w., przed zjednoczeniem gmin gdańskich, szkoły istniały przy synagogach. Nauczycielami w nich byli rabini i kantorzy. Na specjalnych nauczycieli – mełamedów stać było jedynie gminę ze Starych Szkotów, która już w XVIII w. opłacała dwóch: Abrahama ben Eliesera ha-Kohena i Mose ben Jona. W następnym stuleciu nauczał rabin Chaim Munk. W 1833 r. powstało stowarzyszenie kobiet, które chciało założyć szkołę również dla dziewcząt, jednak przedsięwzięcia nie udało się doprowadzić do skutku[1.2].

Gmina „polska” posiadała własne stowarzyszenie Talmud-Tora, zajmujące się edukacją ubogiej młodzieży. W ramach zjednoczenia gmin, po 1883 r. powołano wspólną szkołę gminy synagogalnej prowadzoną przez rabinów. Po 1900 r. zaczęły powstawać szkoły prywatne. Jedną z nich założył i prowadził Moritz Friedlander, dyrygent chóru synagogalnego. Szkoła przygotowywała do studiów wyższych. Drugą, przeznaczoną dla dziewcząt, prowadziła nauczycielka Zofia Berg. Istniała także szkolna ochronka loży masońskiej „Borussia” prowadzona przez Edith Schreiber. 

Na przełomie XIX i XX w. nauczaniem dorosłych zajmowało się Towarzystwo Historii i Literatury Żydowskiej oraz wyżej wspomniana loża „Borussia”. Działały też nadal szkoły Talmud-Tora, nad którymi z ramienia gminy opiekę sprawowało Kuratorium Szkół Talmud-Tora. Istniały Żydowski Związek Szkolny i Klub Żydowski. Po I wojnie światowej wzmożoną działalność oświatową prowadziły organizacje syjonistyczne oraz lewicowy Kulturbund[1.3].

W latach 20. XX w. gdańscy chasydzi założyli szkołę religijną „Talmud Tora Tiferes Israel”, przeznaczoną dla chłopców w wieku 5–13 lat. Była to placówka konserwatywna, a jej organizatorzy nie godzili się na prowadzenie żadnych nowinek z dziedziny religii. W chederu tego uczęszczały głównie dzieci z ubogich rodzin, których nie było stać na opłacenie lekcji. W związku z tym szkołę zaczęła się subsydiować gdańska gmina. W 1929 r. uczyło się w niej 32 uczniów, a rok później już 60[1.4].

W 1923 r. Izaak Grünberg za zgodą gdańskiej gminy zorganizował żydowską szkołę religijną dla dzieci i młodzieży „Talmud Tora”, mieszczącą się w wynajętych pomieszczeniach przy obecnej ul. Gancarskiej. Powołano specjalne kuratorium z ramienia Gminy w celu kontroli i opieki nad placówką, w skałdzie: Felix Fabian, rabin Dawid Weiss, Jakow Meir Sagalowitsch, Bernhard Rosenbaum, Joseph Segall, Izaak Neuberger, Louis Maschler i Mendel Sambursky (członkowie reprezentowali wszystkie opcje polityczne gdańskich Żydów). W 1927 r. do szkoły uczęszczało 40 uczniów. Dzieci uczyły się w trzech grupach, przez 5 dni w tygodniu, po 4 godzinny dziennie. W 1930 r. liczba uczniów spadła do 28. Gmina chciała ratować sytuację, wysuwając projekt połączenia dwóch szkół „Talmud Tora”. Pomysł nie doczekał się realizacji wobec sprzeciwu chasydów[1.5].

W latach 1920–1933 nie powstała w Gdańsku żadna żydowska szkoła świecka. Dzieci i młodzież żydowska uczęszczały do różnego typu szkół państwowych i prywatnych, ucząc się wspólnie z chrześcijanami. Zajęcia z religii mojżeszowej prowadzili jedynie nauczyciele delegowani i opłacani przez gminę żydowską. W kwietniu 1922 r. z inicjatywy zarządu gminy powstała komisja szkolna, która odpowiedzialna była za edukację młodych Żydów i współpracowała z gdańskimi władzami oświatowymi. Załatwiała kwestie personalne, finansowe i lokalowe. Należy podkreślić fakt, że do początku lat trzydziestych lekcje religii mojżeszowej odbywały się w godzinach przedpołudniowych jedynie w liceach i gimnazjach, dopiero od roku szkolnego 1930/1931 wprowadzono lekcje religii do szkół podstawowych. Spośród 384 żydowskich uczniów szkół podstawowych na zajęcia te uczęszczało 308, a szkół średnich – 40 uczniów na 45. Według syjonistów ok. 30% dzieci żydowskich uczęszczało do szkół podstawowych, znajdujących się pod opieką Polskiej Macierzy Szkolnej, gdzie nie odbywały się lekcje religii mojżeszowej z powodu problemów finansowych Gminy Synagogalnej. Procent ten jest zapewne przesadzony, jednak może tłumaczyć rozbieżność pomiędzy liczbą uczniów żydowskich, a ich udziałem w lekcjach religii. W 1933 r. władze szkół polskich na wniosek J. M. Sagalowitscha na czas szabatu zwolniły dzieci żydowskie z pisania i rysowania. Już wcześniej postępowano tak w innych szkołach gdańskich. Na lekcjach religii oprócz zagadnień teologicznych, uczono biblijnej historii narodu żydowskiego oraz języka hebrajskiego. Dzieci wychowane w duchu judaizmu reformowanego, wywodzące się ze środowiska asymilatorskiego, nie wykazywały zbytniego zainteresowania tymi zajęciami. Ich rodzice uważali, że oddzielne szkoły, tzw. „Judenschulen” wykluczały ich dzieci ze środowiska niemieckiego, przez co ograniczały możliwości rozwoju oraz kariery zawodowej.

Nauczycielami religii w Wolnym Mieście Gdańsku byli w latach 1918–1920: Robert Kaelter, Jakob Meisel, Sophie Berg, Samuel Echt, kantor Moritz Friedlander; od 1920 r.: rabin Dawid Weiss, Beniamin Schreiber, Selmar Rosenberg oraz rabin Arthur Bluhm (sierpień 1925 – kwiecień 1926). Na przełomie lat 20. i 30. XX w. nauczali: rabin Iwan Gruen, rabin Dawid Weiss, Samuel Echt. Zmarłą w 1930 r. nauczycielkę Muedler zastąpił kantor Bernard Chassin. Wśród nauczycielek były też panny Schufftan, Romana Haberfeld i Miriam Nachmann.

W latach 1922–1926 istniało w Gdańsku ośmioklasowe gimnazjum rosyjskie, w którym od 1924 r. dominowała młodzież żydowska. Rosjanie odeszli ze szkoły na tle rozbieżności religijnych i politycznych. Również młodzież żydowska dominowała w prywatnych szkołach muzycznych kierowanych przez pianistę A. W. Notara i skrzypka Pawła Jefimowicza Neida.

Nie dysponujemy kompletnymi danymi liczbowymi na temat żydowskich uczniów szkół podstawowych i średnich. W 1923 r. do gdańskich liceów uczęszczało 58 Żydówek, rok później – 69 dziewcząt i 89 chłopców. Dla lat 1926–1927 i 1929–1930 posiadamy informacje dotyczące uczniów szkół średnich Wolnego Miasta Gdańska, wyjątek stanowi rok 1927, w którym w mieście Gdańsku uczyło się 51 uczniów żydowskich. Podobnie rzecz wygląda w przypadku gimnazjalistów żydowskich. Posiadamy dane dla lat 1924–1927. W 1927 r. w Wolnym Mieście Gdańsku 390 Żydów uczęszczało do gimnazjów, w tym w Gdańsku 197 chłopców i 70 dziewcząt. Dane dotyczące uczniów szkół podstawowych pochodzą dopiero z 1926 r. i mówią, że w Wolnym Mieście Gdańsku uczyło w nich 144 dzieci żydowskich. Dane dla Gdańska, podobnie jak dla pozostałych typów szkół, pochodzą z 1927 r.: w Gdańsku do szkół podstawowych uczęszczało 207 dzieci (284 w całym Wolnym Mieście Gdańsku). Ogółem dla roku 1929 r. liczbę żydowskich uczniów (chłopców i dziewcząt) szacuje się na poziomie tysiąca. W 1932 r. w liceach i szkołach podstawowych w lekcjach religii brało udział 125 dzieci, w gimnazjach – 250.

W 1930 r. ortodoksi uruchomili przedszkole przy synagodze przy ul. Szopy (niem. Mattenbuden), w którym jednorazowo mogło przebywać 60 podopiecznych. Kolejne przedszkole, w tym samym roku, powstało przy obecnej ul. Wodopój, prowadzone przez panie Schufftan i Gottlieb. W 1933 r. własne przedszkole uruchomiło Towarzystwo „Tarbuth”.  W 1932 r. zainicjowano kursy, które miały chronić przed utratą żydowskiej świadomości narodowej. Uczono języka hebrajskiego, prowadzono studia z zakresu rozwoju judaizmu i bieżących problemów społeczności żydowskiej[1.6].

Pod wpływem rosnącego poparcia dla niemieckiego ruchu nacjonalistycznego i coraz silniejszych przejawów antysemityzmu w latach 1933–1937 idea otwarcia osobnej szkoły żydowskiej, popierana dotąd tylko przez syjonistów, znalazła też poparcie Gminy Synagogalnej. Decyzję w tej sprawie zgromadzenie reprezentantów podjęło 19 września 1933 r., a jej realizację powierzyło komisji szkolnej kierowanej przez Ernesta Berenta, Bernharda Rosenbauma i Kurta Itziga. Ostatecznie negocjacje z Senatem Wolnego Miasta dotyczące programu oraz zasad finansowania trwały pół roku. Przypuszczalnie zwłoka spowodowana była także postawą asymilatorów, którzy, pomimo że obawiali się o bezpieczeństwo swoich dzieci, nie chcieli pozbawiać ich możliwości kształcenia na równi z niemieckimi rówieśnikami. Ostatecznie ośmioklasowa żydowska Szkoła Ludowa rozpoczęła pracę 16 kwietnia 1934 roku. Wkrótce uczyło się w niej 122 dzieci, z których zaledwie 10 posiadało obywatelstwo gdańskie, dwójka – niemieckie, 8 – inne niż wymienione; reszta pochodziła z rodzin posiadających polskie paszporty. Powstanie szkoły bez udziału dzieci emigrantów z Polski nie byłoby w ogóle możliwe, dlatego gmina zdecydowała się na własny koszt wprowadzić dodatkowy przedmiot – naukę języka polskiego. W 1938 r. dzieci żydowskich emigrantów z Polski stanowili ok. 70% wszystkich uczniów. W szkole uczono czterech języków: w pierwszej klasie – niemieckiego jako języka dydaktyki, w drugiej klasie dodatkowo – hebrajskiego, trzeciej – polskiego, w czwartej klasie – angielskiego. Szkoła zatem przygotowywała młodych Żydów do życia w Gdańsku, ale również na emigracji. Początkowo miała swą siedzibę w budynku gminy przy Husarenstrasse 27a, mieszkaniu prywatnym przy Brotbankengasse (obecnie ul. Chlebnicka), a lekcje wychowania fizycznego odbywały się na terenie posesji Am Olivaer Tor 10. Senat wywiązywał się ze swych konstytucyjnych obowiązków – opłacał wyposażenie i utrzymanie bieżące budynku, udostępnił też pomieszczenia w szkole przy ul. Raehm (dziś ul. Sukiennicza). Następnie placówka krótko mieściła się w budynku przy Heilige-Geist-Gasse 111 (dziś ul. Ducha Świętego). Dzieci posiadające obywatelstwo gdańskie zwolnione były z opłat, pozostałe musiały płacić niewysokie czesne (4 guldeny miesięcznie). W przypadku ciężkiej sytuacji materialnej rodziców, czesne częściowo lub w całości umarzano. Do 1939 r. dyrektorem placówki był Samuel Echt. W szkole uczyli: Miriam Nachmann i Romana Haberfeld. W 1935 r. do kadry dołączył kantor B. Chasina oraz nauczycielki Belin i Ida Freude, a w 1936 r. – Aleksandr Liachowski i Walter Kaufmann. W październiku grono pedagogiczne tworzyło 15 nauczycieli, uczących 519 dzieci[1.7].

Wkrótce, z tych samych powodów co szkoła podstawowa, powstało prywatne żydowskie gimnazjum. Prowadzone było przez Ruth Rosenbaum, córkę znanego prawnika, syjonisty, zastępcy przewodniczącego Gminy Synagogalnej Bernharda Rosenbauma, którego pozycja, kontakty międzynarodowe i rola, jaką odegrał we wrześniu 1933 r. interweniując na kongresie syjonistycznym w sprawie objęcia Gdańska bojkotem gospodarczym, sprawiła, że władze gdańskie nie czyniły trudności w uruchomieniu placówki. Zachował się nawet dokument senacki z 1933 r., którego autor podkreśla, że należy unikać czynienia problemów pannie Rosenbaum ze względu na jej ojca. Zapewne, gdyby plany utworzenia żydowskiego gimnazjum powstały po 1937 r., inicjatywa zakończyłaby się fiaskiem z powodu zmienionej taktyki hitlerowców. Gimnazjum w całości finansowane było przez rodziców, ponieważ w konstytucji Wolnego Miasta Gdańska nie istniał zapis mówiący, że Senat ma obowiązek finansowania placówek oświatowych mniejszości narodowych. W kwietniu 1934 r. szkoła rozpoczęła prace. Zajęcia odbywały się w prywatnym mieszkaniu Rosenbaumów przy ul. Dominikswall 5 (obecnie Wały Jagiellońskie). W chwili powstania uczyło się w niej 8 dzieci, jednak w krótkim czasie wzrosła liczba wychowanków. Zwiększono także kadrę pedagogiczną, do której dołączyli nauczyciele pochodzenia żydowskiego, niemiecko-żydowskiego oraz Niemcy, którzy zostali usunięci ze szkół za postawę antyhitlerowską. Podkreślić należy fakt, że gdańskie władze oświatowe skierowały na praktykę zawodową do gimnazjum panny Rosenbaum dwie Niemki, początkujące nauczycielki, które po jej ukończeniu i zdaniu egzaminu, uzyskały uprawnienia pozwalające na nauczanie w szkołach publicznych.

Wiosną 1935 r. oraz w 1936 r. w szkole podstawowej uczyło się 88 dzieci, a w gimnazjum – 240 uczniów. W kwietniu 1936 r. szkoła panny Rosenbaum przeniosła się do nowej, większej siedziby przy Eichnalle (obecnie ul. Dębinki). Budynek został zaadaptowany na potrzeby palcówki oświatowej – wydzielono klasy, aulę, stołówkę, laboratorium fizyczno-chemiczne oraz warsztat prac ręcznych i plastycznych. Program nauczania był szerszy niż w innych szkołach. Prowadzono zajęcia ogrodnicze jako namiastkę hachszary (syjonistycznego przygotowania rolniczego), dążąc do wzmocnienia świadomości i solidarności narodowej. W tym samym celu zimą prowadzono szkolenia rzemieślnicze (stolarskie, krawieckie, introligatorskie). Jako przedmioty ponadobowiązkowe uczono języków: polskiego, hebrajskiego, angielskiego i francuskiego. Największy rozkwit szkoła przeżywała w latach 1936–1937. 

Po 1933 r. zwiększył się odsetek dzieci żydowskich uczących się w polskich placówkach oświatowych podporządkowanych Macierzy Szkolnej. Powodów było kilka. Władze Wolnego Miasta honorowały świadectwa i dyplomy polskie. Dzieci żydowskie były wyrzucane ze szkół niemieckich, a nauka w prywatnych szkołach żydowskich była odpłatna. Według danych z 1936 r. w polskim gimnazjum uczniowie żydowscy stanowili 19%, w szkole handlowej – 10%, w szkole średniej – 21%, w konserwatorium – 15%, w szkole podstawowej – 30%.

Poza wyżej wymienionymi żydowskimi szkołami dalej działały przedszkola żydowskie. Zajęcia odbywały się w lokalach należących do Gminy Synagogalnej. Przedszkolem przy Am Oliver Tor 1 kierowała Traute Maschkowski, a przedszkolem przy Heilige-Geist-Gasse 111 (zajęcia odbywały się w pomieszczeniach żydowskiej szkoły podstawowej) – Hilde Meisel. Ruth Hecht prowadziła przedszkole organizacji WIZO; jego zajęcia odbywały się były przy Schichaugasse 6 i przy Steffensweg 11 (obecnie Aleja Zwycięstwa)[1.8].

W okresie od października 1937 do grudnia 1938 r. liczba uczniów żydowskiej szkoły podstawowej zmniejszyła się o 60%. Równolegle malało także grono pedagogiczne, m. in. w marcu 1939 r. wyemigrowała zasłużona nauczycielka Romana Haberfeld. Niektórzy nauczyciele pracowali w kilku placówkach na częściowych etatach, jeśli w jednej szkole nie mieli wystarczającej liczby godzin lekcyjnych. Po wyjeździe (5 lipca 1939 r.) kierownika szkoły podstawowej Samuela Echta, jego miejsce zajął Aron Silber, przybyły do Wolnego Miasta Gdańska wraz żoną dopiero w 1937 roku.

Ostatni rok szkolny rozpoczął się 19 sierpnia 1939 r. W zajęciach uczestniczyło około 100 dzieci, podzielonych na trzy grupy. Pierwszą grupę tworzyły dzieci z pierwszego i drugiego rocznika, drugą – z trzeciego i czwartego, trzecią – dzieci z roczników od piątego do ósmego. Zajęcia pierwszej klasy odbywały się w pomieszczeniach przy Brotbankengasse (ul. Chlebnicka), pozostałych klas w starej szkole przy Rahm/Rittergasse (ul. Sukiennicza). Senat przestał rozpatrywać podania o dotacje, więc brakowało środków na prowadzenie zajęć. Dzieci ze szkoły żydowskiej atakowane były na ulicy przez młodzież z Hitlerjugend. Wraz z wybuchem wojny władze senackie zamknęły szkołę oraz wymówiły umowę o wynajem pomieszczeń w publicznej szkole niemieckiej. Starano się jeszcze prowadzić zajęcia dla dzieci i młodzieży, jednak ostateczny okres działalności edukacyjnej położyła emigracja Arona Silbera i 80 jego podopiecznych do Palestyny w sierpniu 1940 roku.

Z powodu emigracji uczniów nie lepiej przedstawiała się sytuacja prywatnego żydowskiego gimnazjum Ruth Rosenbaum. W październiku 1938 r. na 157 uczniów, jedynie 125 opłacało pełne czesne, a liczba ta wciąż malała. Pomocy finansowej udzielała gmina żydowska, jednak w zamian żądała prawa do kontroli nad szkołą. Zajęło się tym kuratorium złożone z przedstawicieli gimnazjum, władz gminy oraz Żydowskiego Stowarzyszenia Szkolnego. Placówce udało się przetrwać do 21 lutego 1939 r., do egzaminów końcowych, złożonych przez 8 uczniów z pierwszego rocznika maturalnego. Z relacji Ruth Rosenbaum wynika, że klasy niematuralne zakończyły naukę już w grudniu 1938 roku.

Nie zachowała się informacja mówiąca, kiedy zakończyły swe funkcjonowanie przedszkola żydowskie. Stopniowo, w wyniku emigracji, znikała także młodzież żydowska ze szkół polskich. W roku szkolnym 1938/1939 do polskiego gimnazjum uczęszczało tylko 20 żydowskich uczniów[1.9].