Początki historii Gdańska sięgają II połowy X w., kiedy u ujścia rzeki Wisły powstał gród i port. Dzięki swemu dogodnemu usytuowaniu osada stała się ważnym ośrodkiem handlowym. Przybywali tutaj kupcy z całej Europy, zapewne byli wśród nich także Żydzi. Nie wiadomo, kiedy pojawili się tutaj pierwsi osadnicy żydowscy, jednak już w XIII wieku istniał żydowski handel wiślany. Jego rozwój został zahamowany po zajęciu miasta przez Krzyżaków w 1308 r. W 1309 r. wielki mistrz krzyżacki wydał zarządzenie de non tolerandis Judaeis, zakazujące Żydom pobytu i osadnictwa w mieście. Na przełomie XIV–XV w. zezwolono na handel kupcom żydowskim z Litwy i Wołynia. Pomimo zakazu osiedlania się, w 1440 r. w Gdańsku istniała już „ulica żydowska”.

W ciągu XV i XVI w. Gdańsk stał się najludniejszym i najbogatszym miastem Rzeczpospolitej. Bardzo zamożne miasto przyciągało żydowskich kupców. Co prawda jeszcze w XVI w. obowiązywał zakaz osiedlania się Żydów w mieście, ale kilku najbogatszym udawało się uzyskać królewskie przywileje na zamieszkanie w Gdańsku, a pozostałym zezwolono na udział w corocznym jarmarku dominikańskim. Niektórzy uzyskali królewskie przywileje w handlu wiślanym lub zamorskim; w 1476 r. serwituty otrzymało dwóch gdańskich Żydów: Zub i Michael, a w ciągu następnych dwóch stuleci m.in. Chaim Samuelowicz z Poznania, Izaak Brodawka z Brześcia czy handlujący klejnotami Juda Berlin z Wielkopolski. Znacznie liczniejszą grupę stanowili faktorzy – pośrednicy szlachty w handlu, którzy dokonywali transakcji sprzedaży drzewa i zboża spławianych Wisłą do morza. Dla nich na gdańskiej Wyspie Spichrzów powstała koszerna gospoda „Złoty Pierścień”. W 1629 r. otrzymali prawo do stałego pobytu na wyspie.

Żydzi, którzy nie otrzymali tego prawa, osiedlali się na przedmieściach Gdańska, w posiadłościach należących do patrycjuszy i duchownych. W XVI w. w miejscowościach położonych na południe od miasta: w Starych Szkotach, Chmielnikach, Winnicy i Chełmie zaczęły powstawać osiedla żydowskie. Żydzi zajmowali się tutaj rzemiosłem i handlem. W XVII w. doszło do połączenia gmin ze Starych Szkotów i Chmielnika (gmina ta przyjęła nazwę Stare Szkoty) oraz gmin z Winnicy i Chełma (ta przyjęła nazwę Winnica). Gmina Stare Szkoty w następnym stuleciu miała dwie synagogi, bractwo pogrzebowe, szkołę religijną, szpital, łaźnię rytualną, jatkę. Gmina Winnica wybudowała synagogę w 1763 r. Obie gminy dzieliły wspólny cmentarz (istniejący do dziś) na Chełmie, założony przypuszczalnie na przełomie XV i XVI wieku, względnie w I połowie XVI w.

Pierwsza wzmianka o nim w dokumentach pochodzi z 1694 r. Miały także wspólnego rabina. W 1752 r. został nim pochodzący z Fordonu pod Bydgoszczą Elchanan ben Samuel Sanwel Aszkenazi, a pod koniec XVIII w. – Phoebus ben Meschullam, lekarz i rabin z Pragi czeskiej. W XVI i XVII w. zaznaczyli swoją obecność w mieście także kupcy sefardyjscy, podążający bałtyckim szlakiem handlowym przez miasta hanzeatyckie. Jednym z nich był Alvaro Diniz, który posiadał swoje placówki handlowe m.in. w Gdańsku i Hamburgu. Obecność Żydów sefardyjskich w mieście ma potwierdzać wizerunek ubranych po portugalsku kupców żydowskich na obrazie manierystycznego malarza pochodzenia niderlandzkiego, Izaaka van den Blocke p.t. Apoteoza Łączności Gdańska z Polską (zwanego też Apoteozą Handlu Gdańskiego), namalowanego w 1608 r. na stropie Sali Czerwonej Ratusza Głównego Miasta.

Stosunkowo późno, bo dopiero około połowy XVIII w., powstała gmina wyznaniowa we Wrzeszczu. Pierwsi Żydzi pojawili się tutaj pod koniec XVII w. (ok. 1686), ale największy napływ ludności żydowskiej nastąpił w I połowie XVIII wieku. Miejscem osiedlania się było centrum dzisiejszego Wrzeszcza. Żydzi ci założyli własny cmentarz na wzgórzu nazywanym Królewskim. Początkowo gmina z Wrzeszcza korzystała z usług Chewra Kadisza (bractwa pogrzebowego) ze Starych Szkotów, następnie od 1775 r. posiadała własne bractwo. W 1749 r. istniała tutaj zorganizowana gmina żydowska, która ostatecznie ukonstytuowała się po I rozbiorze Polski. Około 1775 r. uzyskała zgodę na budowę drewnianej synagogi i dwóch mieszkań na parceli położonej na tyłach dworu Wejherów, w okolicy wschodniej pierzei niewielkiego rynku. Ok. 1780 r. gmina wykupiła parcelę na własność i prawdopodobnie wybudowała łaźnię.

Pod koniec XVIII w., ok. 1780 r., powstał wspólny rabinat trzech gmin podmiejskich – Starych Szkotów i Winnicy oraz Wrzeszcza. Na jego czele stanął rabin Meir ben Jehuda Löb Posner Munk, po nim zaś jego syn Chaim. Kolejnym naczelnym rabinem do 1850 r. był Israel ben Gedälja Lipschütz.

W XVIII w. ukształtowały się również dwie żydowskie gminy miejskie. Żydzi, którzy w XVII w. osiedlili się na gdańskiej Wyspie Spichrzów, stanowili konkurencję dla gdańskiego mieszczaństwa, które domagało się ich usunięcia. W efekcie musieli opuścić Wyspę Spichrzów w 1723 r. Powrócili tutaj dopiero w latach czterdziestych XVIII wieku. Żydzi osiedlali się przy ul. Szopy, Długie Ogrody (dziś Elbląska) oraz przy Stągiewnej. W 1745 r. mieli już swoją organizację gminną, a także – przypuszczalnie – dom modlitwy. Zgodę na budowę synagogi otrzymali dopiero w pod koniec XVIII w. – w 1793 roku. Gmina ta nazywana była „gminą polską” od miejsca pochodzenia mieszkających tam Żydów. Była to gmina ortodoksyjna, posiadająca własnego rabina i bractwo Chewra Kadisza. Pierwszym rabinem został w 1745 r. Mosche ben Chaim Chefez. Następnymi rabinami byli Izaak Itzig ben Elchanan Aschkenazi i Samuel Sanwel ben Jehuda Löb Rozenstein.

Drugą gminę miejską, tzw. „gdańską” pod koniec XVIII w. utworzyło 160 najbogatszych Żydów niemieckich, którzy na mocy przywileju tzw. „opiekuńczego”, wydanego przez króla pruskiego Fryderyka II w 1773 r., mogli mieszkać na terenie Głównego Miasta. Osiedlili się przy ul. Szerokiej, obok istniejącej od początku XVIII w. wytwórni likieru oraz gospody „Pod Łososiem”, które założył holenderski Żyd Izaak Wed-Ling. Przy starym spichrzu przy bramie miejskiej urządzono synagogę, która spłonęła w 1858 r. Rok później w tym samym miejscu stanęła nowa bóżnica, która przetrwała do 1939 r. Miała własnych rabinów, m.in. Markusa Noacha Perlesa (Mordechaia ben Noacha ha-Leviego), Moschego Eliezera Thornera, a od 1853 r. Michaela Levina Munka (Jechiela Arje ben Metijama ha-Kohena).

Podsumowując, pod koniec XVIII wieku ukonstytuowało się w Gdańsku pięć gmin wyznaniowych. Trzy na przedmieściach – Stare Szkoty, Winnica i Wrzeszcz, połączone wspólnym rabinatem oraz dwie samodzielne miejskie – „gdańska” i „polska”. W latach 1772–1776 w Starych Szkotach mieszkało 584 Żydów, w Winnicy – 402, we Wrzeszczu – 271, a w samym Gdańsku – 650. Na mocy edyktu cesarza Józefa II z 1781 r. gminy otrzymały status stowarzyszeń prywatnych, w których na czele stał starszy, tzw. raszi. Mogły one posiadać własne miejsca kultu i bractwa pogrzebowe.

Walki o Gdańsk podczas wojen napoleońskich spowodowały zniszczenia przedmieść, dlatego większość zamieszkujących je Żydów przeniosła się do Elbląga i Słupska. W 1807 r. została spalona Winnica, cmentarz na Chełmie został częściowo zniszczony. W 1813 r. zniszczono dzielnice Stare Szkoty i Wrzeszcz. Tylko najbogatszych stać było na przeprowadzkę go Głównego Miasta; dopiero pruski edykt emancypacyjny z 1812 r. umożliwił to także mniej zamożnym Żydom. Osiedlili się oni na północ od ul. Szerokiej. Żydzi ze Starych Szkotów w 1818 r. postawili synagogę przy ul. Pańskiej 6. Do 1845 r. korzystali z niej Żydzi z Winnicy, którzy potem jednak zbudowali własną przy ul. Lawendowej 8. Otworzył ją ortodoksyjny rabin Israel ben Gedälja Lipschütz. Gminie z Wrzeszcza udało się po 1815 r. odbudować drewnianą synagogę, lecz po wymuszonej przeprowadzce do Gdańska stać ją było tylko na wydzierżawienie domu przy ul. Świętojańskiej 67. Mieściła się tam synagoga oraz siedziba zarządu.

Cztery gminy (oprócz „polskiej”), połączyły się w 1884 r. w jedną. Podjęto wówczas decyzję o budowie wspólnej synagogi, nazwanej Wielką, która została otwarta z końcem 1887 r. przy ul. Ujeżdżalnia (obecnie ul. Bogusławskiego). Wielka Synagoga była imponującą budowlą w stylu neorenesansu niderlandzkiego, nawiązującą do architektury Gdańska. Aby zdobyć fundusze na jej budowę, sprzedano place, na których stały synagogi gmin z Winnicy, Starych Szkotów i gminy „gdańskiej” (przy ul. Szerokiej). Na czele nowej gminy stanęli rabin dr Kosman Werner i przewodniczący zarządu Gustaw Davidsohn, kupiec. Wszystkie uprawnienia istniejących gmin przeszły na nową. W ramach zjednoczenia gmin w 1881 r. powołano wspólną szkołę, ale swoje własne chedery posiadały gminy z Winnicy i Starych Szkotów. Władze pruskie zezwoliły na wprowadzenie religii mojżeszowej do szkół miejskich.

Gmina „polska”, choć uznała zwierzchnictwo zjednoczonej gminy, pozostała przy swojej synagodze przy ul. Szopy. W 1830 r. ukonstytuował się nowy zarząd gminy, na którego czele stanął bogaty kupiec Itzig ben Mosche Goldstein. Dzięki jego wsparciu w 1838 r. ukończono budowę synagogi przy ul. Szopy 26, która spłonęła jednak już rok później. Odbudowa trwała 5 lat i ukończona została w 1844 r. dzięki wysokiej dotacji Salomona Friedlandera. Niedaleko znajdował się dom rabina, cheder i mykwa. Gmina „polska” posiadała własne stowarzyszenie Talmud-Tora zajmujące się edukacją ubogiej młodzieży.

W drugiej połowie XIX w., kiedy wprowadzone zostało równouprawnienie Żydów (1871), nastąpił rozkwit żydowskiego życia gospodarczego i kulturalnego w Gdańsku. Świetnie prosperowały przemysł i handel. Powstało wiele dużych zakładów żydowskich, np. zakłady zbożowe Simona Ankera, fabryka czekolady Moritza i Franza Cohnów we Wrzeszczu, przedsiębiorstwo handlu drewnem: senatora Juliusa Jevelovsky’ego i braci Lustig. Oprócz nich istniało bardzo wiele małych sklepów i warsztatów rzemieślniczych.

W XX w. Gdańsku powstało wiele żydowskich organizacji kulturalnych i społecznych, m.in.: Towarzystwo Historii i Literatury Żydowskiej, Żydowski Związek Sportowy, Żydowski Związek Kulturalny (Kulturbund), na którego zaproszenie do miasta przybywali z odczytami m.in. Mojżesz Schorr, Majer Bałaban i Szalom Asz, a także Martin Buber. W dwudziestoleciu międzywojennym w Gdańsku istniały liczne żydowskie partie polityczne, m. in. Żydowska Partia Ludowa, Organizacja Syjonistyczna, Poalej Syjon-Prawica, Poalej Syjon-Lewica, Mizrachi oraz Bund. W gminie najsilniejsze wpływy posiadali żydowscy liberałowie-asymilatorzy proniemieccy. Środowisko to reprezentowane było m.in. przez Centralny Związek Obywateli Niemieckich Wyznania Mojżeszowego (w skrócie niemieckim CV). Istniały też związki zawodowe, np. Związek Żydowskich Akademików. Osobne organizacje tworzyli polscy Żydzi, przybyli po 1920 r. W okresie międzywojennym wydawano w Gdańsku 15 żydowskich czasopism w językach jidysz i niemieckim. W 1924 roku rozpoczęto wydawanie gazety „Jung-Jüdischer Bund Danzig” („Związek Młodożydowski Gdańsk”), a w latach 1929–1939 wychodził tygodnik „Jüdisches Wochenblatt” („Tygodnik Żydowski”).

W okresie pogromów, które przetoczyły się przez terytorium zachodniej Rosji po 1881 r., do Gdańska przybyło ok. 60 tys. uciekinierów starających się opuścić Europę przez tutejszy port. Większość starała się wyjechać do Stanów Zjednoczonych i Palestyny. Pomagali im w tym gdański rabin, dr Robert Kaelter oraz przewodniczący gminy Feliks Fabian. Ci, którzy nie dostali zezwolenia na podróż, osiedlali się w Gdańsku lub okolicznych miasteczkach. W 1920 r. do Gdańska dotarła kolejna fala żydowskich uchodźców, uciekających ze wschodniej Polski przed ofensywą bolszewicką. Wśród uciekinierów większość stanowili Żydzi ortodoksyjni, z których część osiedliła się we Wrzeszczu, gdzie w 1927 r. ponownie założono gminę i otwarto synagogę. We Wrzeszczu założono także stowarzyszenie konserwatywnych Żydów, na czele z dr Hermanem Lewińskim. Pozostali uciekinierzy kierowali się poprzez Gdańsk głównie do Stanów Zjednoczonych. Dla uchodźców utworzono dwa obozy – na Przeróbce i w poniemieckich koszarach w Nowym Porcie. Obozy zostały zamknięte w 1924 roku.

Zdecydowaną większość mieszkańców Wolnego Miasta Gdańska stanowili Niemcy. Polaków było ok. 12%, a Żydów – 3%. Niemieckie władze miasta sabotowały wykonywanie politycznych i gospodarczych praw Polaków i Żydów. Represje nasiliły się po dojściu do władzy hitlerowców w 1933 r. Wkrótce po wyborach do gdańskiej Izby Ludowej w maju 1933 r. (NSDAP zdobyła w nich ponad 50% głosów) miały miejsce pierwsze wystąpienia antysemickie – szykanowano lub zwalniano adwokatów, lekarzy, aktorów teatralnych, studentów i robotników. Ówczesny przewodniczący Senatu Hermann Rauschning, umiarkowany członek partii nazistowskiej, zawarł umowę z rządem Polski w sprawie użytkowania portu – artykuł VII gwarantował żydowskim kupcom swobodę handlu.

W 1934 r. Rausching uciekł za granicę, a jego następcą został zwolennik Hitlera, Arthur Greiser. Latem 1935 r. odbyły się zorganizowane napady na żydowskie sklepy i magazyny, do podobnych wypadków doszło także w Sopocie. W 1937 r. na targowiskach w Gdańsku, Wrzeszczu i Sopocie wyznaczono dla Żydów osobne miejsca. Rozruchy antyżydowskie przybierały na sile. Napadano na sklepy i prywatne mieszkania. Ograniczono Żydom dostęp do łaźni miejskich. Rozpoczęto akcję przejmowania żydowskich przedsiębiorstw. W 1938 r. wprowadzono dla Żydów zakaz wstępu do teatrów, kin i hoteli oraz zaostrzono zakaz korzystania przez nich z łaźni miejskich. Senat zabronił wykonywania zawodu żydowskim lekarzom, adwokatom i notariuszom. Osobne dekrety uniemożliwiały Żydom pracę w gdańskich urzędach oraz posiadanie broni.

W sierpniu 1938 r. naziści po raz pierwszy wtargnęli do gmachu Wielkiej Synagogi, tratując zwoje Tory. W czasie gdańskiej „nocy kryształowej” z 12 na 13 września 1938 r. zbezczeszczono synagogi we Wrzeszczu i przy ulicy Szopy.

Od 21 września 1938 r. zaczęły w Gdańsku obowiązywać hitlerowskie ustawy o „ochronie niemieckiej krwi i czci”. Żydzi masowo uciekali z Gdańska głównie do Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Ameryki Południowej oraz Palestyny. Emigracja trwająca od 1933 r., nasiliła się jeszcze bardziej po 1937 r. Z powodu trudności finansowych gminy sprzedano Senatowi place, na których były synagogi i cmentarze. Gmina uzyskała również zgodę na sprzedaż lub wywiezienie z Gdańska części majątku ruchomego; zagwarantowano nienaruszalność cmentarza na Chełmie do 1948 r. Uzyskane pieniądze przeznaczono na cele emigracyjne.

Archiwum Gminy z Wielkiej Synagogi wywieziono do Jerozolimy, a przedmioty sakralne i kolekcję judaików (m.in. zbiór Giełdzińskiego) do Nowego Jorku (dziś znajdują się Muzeum Żydowskim w Nowym Jorku). Bogata biblioteka gminy synagogalnej, która została przewieziona do Wilna, znalazła się w zbiorach Żydowskiego Instytutu Naukowego. 15 kwietnia 1939 r., w szabas, odprawiono w Wielkiej Synagodze ostatnie nabożeństwo, prowadzone przez przewodniczącego gminy, dr Curta Itziga. Już w początkach maja naziści przystąpili do rozbiórki gmachu; wcześniej uczynili to z ortodoksyjną synagogą z ul. Szopy. Budynek jedynej zachowanej bożnicy (we Wrzeszczu) przeznaczono na magazyn mebli.

1 września 1939 r. Wolne Miasto Gdańsk zostało włączone do Rzeszy. Dla niewielkiej liczby Żydów, którzy pozostali w mieście, Niemcy urządzili getta, mieszczące się w pojedynczych budynkach. Początkowo umieszczono 130 osób w budynku przy ul. Stągiewnej. Drugą grupę Żydów umieszczono w dawnym żeńskim gimnazjum Victoria Schule; oznakowano ich czerwoną farbą na czole. Powstały również obozy na Oruni i Westerplatte. W 1940 r. utworzono w starym spichrzu przy ul. Mysiej 7 (obecnie Owsianej) getto dla blisko 600 osób z całego Gdańska. Pozostałych Żydów wywieziono do obozu Stutthoff. Getto z Mysiej zostało zlikwidowane w 1943 r., Żydzi zostali wywiezieni do obozów w Terezinie i Oświęcimiu. Zagładę przeżyło ok. 20 gdańskich Żydów (a także ponad 300 osób, które przyjęły chrześcijaństwo). Niemal wszyscy wyjechali w latach 1945–1946.

Nową społeczność Żydów gdańskich w okresie powojennym stworzyli Żydzi polscy. Już 1 października 1945 r. założono Wojewódzkie Żydowskie Zrzeszenie Religijne, przemianowane w 1946 r. na Żydowską Kongregację Wyznaniową. Po roku istnienia społeczność liczyła już 1 tys. osób; przejęła w użytkowanie synagogę we Wrzeszczu. Jednak wskutek emigracji do 1951 r. liczba Żydów spadła do jedynie 400–500 osób; zanikła także działalność zrzeszenia, a budynek we Wrzeszczu przekazano do dyspozycji władz (1950). Reaktywacja kongregacji nastąpiła w kwietniu 1958 r., a w 1959 r. powstał oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Gdański oddział TKSŻ z siedzibą przy ul. Aldony 6 istniał do 1971 r. W 1966 r. istnienie kongregacji ponownie zostało zawieszone. Przyczyną była wysoka już w tym okresie emigracja (167 osób w latach 1956–1967). Kolejna fala wyjazdów nastąpiła do 1971 r., po kampanii antysemickiej w marcu 1968 r. miasto opuściło 116 osób. Od 1971 r. nie istniała już w Gdańsku żadna instytucja żydowska.

Renesans społeczności żydowskiej przypadł dopiero na okres po 1989 r. Jak pisze prof. Grzegorz Berendt „wystąpiło zjawisko nawiązywania kontaktu z instytucjami żydowskimi przez osoby nie starające się o to wcześniej, jak i przez ludzi młodych, niekiedy z rodzin chrześcijańsko-żydowskich”. 21 marca 1994 r. odbyło się zebranie założycielskie nowej Gminy Wyznaniowej Żydowskiej z siedzibą w Gdańsku. Od 1999 r. jej biuro rozlokowało się na tyłach dawnej synagogi, przekształconej w Zespół Szkół Muzycznych we Wrzeszczu. W 1999 r. gmina gdańska weszła w skład Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej. W 2000 r. została powołana druga gmina, pod nazwą Niezależna Gmina Wyznania Mojżeszowego Żydów w Gdańsku.

Bibliografia:

• Berendt G., Żydzi, [w:] Encyklopedia Gdańska [online] https://gedanopedia.pl/?title=%C5%BBYDZI [dostęp: 21.05.2020].
• Domańska H., Kadisz gdańskich kamieni. Dzieje Trójmiejskiej gminy żydowskiej do roku 1943, Warszawa 1994.
• Domańska H., Kamienne Drzewo Płaczu. Gminy żydowskie województwa gdańskiego, ich dzieje i zabytki, Gdańsk 1991.
• Sherman S.C., Sephardic Migration to Poland [online] https://rashbagen.com/maps/ [dostęp: 25.04.2020].