W czasach nowożytnych Gdańsk był jednym z najważniejszych portów zbożowych Europy. Obok polskiego zboża eksportowano także drewno oraz produkty drzewne. Nie może więc dziwić, że już w XVI i XVII w. w porcie gdańskim działali żydowscy faktorzy. Jednak swoją obecność w sferze gospodarki miasta Żydzi zaznaczyli najmocniej dopiero w XIX i XX w. (tj. do 1939 r.), przede wszystkim w handlu drewnem, zbożem i prowadzeniu domów handlowych. Wbrew stereotypowi, w Gdańsku nie funkcjonowała żadna filia banku, której właścicielem byłby żydowski finansista; także żydowscy prawnicy czy lekarze nie zapisali się w szczególny sposób w mieście nad Motławą. Stosunkowo niewielu było także w Gdańsku żydowskich rzemieślników[1.1]. Pod wieloma względami pozycja miejscowej ludności żydowskiej w świecie gospodarczym Gdańska była więc podobna do tej w Królewcu.

Jednym z najbogatszych osób w międzywojennym Gdańsku był Julius Jewelowski, który posiadał zespół tartaków oraz składy drewna (firma S. J. Jewelowski und Danzig-Rückforter Sägewerke). Jewelowski był nawet posłem do gdańskiego Volkstagu, pierwszym senatorem ds. handlu i przemysłu Wolnego Miasta Gdańska, pełnił także funkcję honorowego konsula tureckiego[1.2]. Nie można także pominąć chociażby zbożowego potentata Lessera Giełdzińskiego, znanego w takim samym stopniu ze swojej działalności handlowej, jak i filantropijnej czy kolekcjonerskiej[1.3].

Największy dom handlowy, jaki istniał w Gdańsku do 1945 r., powstał na zlecenie braci Caspara i Mosesa Freymannów (był to Kaufhaus Gebrüder Freymann). Został on wybudowany w latach 1903–1905 przy Targu Węglowym (Kohlenmarkt 27/29) w miejscu wcześniejszego sklepu prowadzonego przez obu braci od początku lat 80. XIX w. oraz kilku, wykupionych sąsiednich budynków[1.4]. Był to dom handlowy w nowoczesnym wydaniu – poza szerokim asortymentem produktów luksusowych (codzienne dostawy!) posiadał także własne atelier fotograficzne, kawiarenkę, bezpłatny dostęp do telefonów dla klientów oraz transport zakupionych towarów pod wskazany adres na terenie Gdańska i Sopotu[1.5].

Z innych, ważniejszych tego typu przedsiębiorstw, należy wymienić dom handlowy firmy Nathan Sternfeld z Królewca, który został otwarty na ul. Długiej 78 (Langgasse) na początku XX w., następnie zaś przebudowany w 1915 r., a także jego filię we Wrzeszczu z 1919 r. („Kaufhaus zum Globus”) przy ul. Grunwaldzkiej 114 (Hauptstrasse)[1.6].

W całym Gdańsku istniało w szczytowym okresie (tj. na początku lat 30. XX w.) dziesięć różnych domów handlowych, z których aż połowa (w tym dwa największe) należały do żydowskich przedsiębiorców lub ich spadkobierców[1.7]. Po 1933 r. wszystkie one zostały wykupione, choć niektóre z nich utrzymały – w związku z wieloletnią tradycją – swoje dotychczasowe nazwy.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Echt S., Dzieje Żydów gdańskich, Gdańsk 2012, ss. 57–58, 149–153.
  • [1.2] Echt S., Dzieje Żydów gdańskich, Gdańsk 2012, s. 214.
  • [1.3] Gliński M., Giełdziński Lesser, [w:] Encyklopedia Gdańska, red. B. Śliwińskiego, J. Mykowskiego, Gdańsk 2012, s. 334.
  • [1.4] Gliński M., Freymann Caspar, [w:] Encyklopedia Gdańska, red. B. Śliwińskiego, J. Mykowskiego, Gdańsk 2012, ss. 302–303.
  • [1.5] Zob. np. reklamę w: Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte, Danzig 1910, [wklejka reklamowa na okładce].
  • [1.6] Wcześniej, bo już od 1897 r., we Wrzeszczu działał sklep Emila Grundmanna, który (po otwarciu domu towarowego Nathan Sternfeld w centrum Gdańska) został jego filią. W 1919 r. filia przeniosła się w nowe miejsce, do nowego gmachu – por. Neues Adreßbuch für Danzig und seine Vororte, Danzig 1902, Teil III, s. 126; Gliński G., Grundmann Emil, [w:] Encyklopedia Gdańska, red. B. Śliwińskiego, J. Mykowskiego, Gdańsk 2012, ss. 302–303; Daniluk J., Wasielewski J., Wrzeszcz na dawnej pocztówce. Spacer pierwszy, Gdańsk 2014, s. 117.
  • [1.7] Por. Daniluk J., Wasielewski J., Wrzeszcz na dawnej pocztówce. Spacer pierwszy, Gdańsk 2014, s. 117; Echt S., Dzieje Żydów gdańskich, Gdańsk 2012, s. 152.