Początki żydowskiego osadnictwa w Koronowie sięgają końca XVIII wieku. We wcześniejszych wiekach Żydzi pojawiali się tu sporadycznie, jedynie jako kupcy przybywający na jarmarki. Właściwy rozwój osadnictwa przypada na XIX wiek. W szczytowym okresie rozwoju skupiska, które trwało od lat pięćdziesiątych do osiemdziesiątych XIX w., liczba ludności nieznacznie przekroczyła 600 osób. W kolejnych dziesięcioleciach liczba Żydów malała. Po I wojnie światowej większość z nich wyjechała w głąb Niemiec.

W 1921 r. w Koronowie mieszkało 56 Żydów, w 1929 r. – 16, w 1931 r. – 16, w 1932 r. – 3, w 1933 r. – 2, w 1939 r. –1. Statut gminy żydowskiej zatwierdzono 30 maja 1834 roku. Kierowali nią wówczas: Hermann Hellmann i Löwe Rosenthal. Gmina w 1857 r. liczyła 422 członków, w 1892 r. – 456, w 1899 r. – 305, w 1903 r. – 240, w 1905 r. – 240. W 1932 r. została rozwiązana i podporządkowana gminie żydowskiej w Bydgoszczy.

Infrastruktura gminna kształtowała się od końca XVIII do połowy XIX wieku. W 1817 r., przy ul. Kolejowej, założono cmentarz. Wcześniej zmarłych grzebano w Sępólnie. Z czasem został on ogrodzony. Obejmował w okresie międzywojennym powierzchnię 0,3530 ha oraz drogę do niego prowadzącą o powierzchni 0,0784 ha. Ostatnim pochowanym w dniu 6 listopada 1933 r. był Henry Cohn. W czasie drugiej wojny światowej cmentarz uległ częściowej dewastacji i zniszczeniu.

W 1797 r. wybudowano pierwszą synagogę. Był to niewielki budynek (10,5 x 6 m i 1,9 m wysokości), z tzw. pruskiego muru, nakryty dachówką. Po gruntownym remoncie przeprowadzonym w 1833 r. służyła aż do 1843 roku. Po jej zamknięciu z powodów technicznych, modły prowadzono w domach prywatnych, najczęściej u Loewe'go Rosenthala. Starania o budowę nowej synagogi podjął w 1850 r. przewodniczący zarządu gminy Philips Lesser. Ostatecznie nową synagogę przy ul. Szkolnej poświęcił 6 września 1858 r. bydgoski rabin Gelhardt.

Gmina w pierwszej połowie XIX w. zaliczała się do konserwatywnych. W drugiej połowie wieku wprowadzono elementy rytu reformowanego. Gmina od końca XIX w. nie posiadała swojego rabina. Jego obowiązki pełnił dojeżdżający od przełomu XIX i XX w. z Piły dr Rosenzweig. Na miejscu część funkcji rytualnych pełnił kupiec Alexander Cohn. Jego poprzednikami w Koronowie byli rabini: A. M. Lewin (lata czterdzieste i pięćdziesiąte XIX w.), dr Seligmann Pick (od 1857 r.), dr Abraham Nager (od 1870 r.). Uczniów w szkole żydowskiej było: w 1862 – 87, w 1880 – 48, w 1903 – 47, w kolejnych latach – 20. W 1848 r. we władzach miejskich Koronowa zasiadł po raz pierwszy reprezentant miejscowej społeczności żydowskiej. W kolejnych latach Żydzi wchodzili w skład zarządów miasta, np. Alexander Cohn był ich członkiem przez 35 lat. W czasie powstania 1848 r. miejscowi Żydzi i Niemcy wstępowali do straży obywatelskiej, mającej przeciwdziałać polskiej irredencie. W ostatnim, wybranym przed wybuchem I wojny światowej zarządzie gminy zasiadali: I. Schönfeld, E. Victor, Max Cohn. W Radzie Reprezentantów: Subatzky, Landau, Rosenzweig, K. Kühn.

Budynek synagogi zarząd gminy żydowskiej w Bydgoszczy sprzedał 15 października w 1938 r. miejscowemu Towarzystwu „Sokół” za  4000 zł. Majątkiem gminy po I wojnie światowej zarządzał Bernard Kaczorek. W dniu 4 stycznia 1934 r. przekazał go zarządowi gminy w Bydgoszczy. Władze gminy bydgoskiej uskarżały się na to, że od momentu spisania majątku, w dniu 14 września 1931 r., do przejęcia majątku w 1934 r., miejscowi Żydzi wysprzedali składniki majątku oraz doprowadzili synagogę do ruiny.

Po wybuchu II wojny  światowej jedynego koronowskiego Żyda wysiedlono w dniu 18 grudnia 1939 roku. Po  wojnie światowej skupisko żydowskie w Koronowie nie odrodziło się.

Bibliografia

  • Dzieje Koronowa, red. D. Karczewski, Toruń 2009.
  • Führer durch die Jüdische Gemeindeverwaltung und Wohlfahrtsplege in Deutschland 19321933, Berlin 1933, s. 81.
  • Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1904–1908, ss. 357–360.
  • Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 19181942, Toruń 2007, ss. 88–89.

 

Drukuj