Historia społeczności

Osadnictwo żydowskie w Krzepicach rozpoczęło się na początku XVII w. Żydzi byli wzmiankowani w mieście już w 1633 r. Przez długi czas była to niewielka wspólnota, trudniąca się najczęściej handlem. W 1720 r. są wymienione cztery rodziny żydowskie żyjące w Kuźniczce za rzeką Liswartą. Liczebność jednak musiała szybko rosnąć, ponieważ w 1730 r. wybudowano pierwszą synagogę. W 1765 r. liczba krzepickich Żydów doszła do 116 osób. Powstała wówczas położona poza murami miejskimi dzielnica żydowska, którą nazywano Nowym Miastem Krzepice (obecnie Nowokrzepice). Tutejsi Żydzi podlegali kahałowi w Działoszynie.

W 1808 r. w Krzepicach żyło 322 Żydów, stanowiąc 21% ogółu mieszkańców. Wzrost liczebności społeczności żydowskiej doprowadził do podjęcia w latach 1814–1815 decyzji o budowie drugiej synagogi, którą wybudowano nad rzeką Liswartą (obecna ul. Wenecka). Przy synagodze powstał budynek szkoły żydowskiej, dom rabina oraz mykwa. W 1822 r. powstała samodzielna gmina. W 1875 r. w Krzepicach żyło 1057 Żydów, stanowiąc 49% ogółu mieszkańców.

W 1921 r. w mieście żyło 1772 Żydów – 43% ogółu mieszkańców. W owym czasie w Krzepicach były dwie bóżnice i cztery domy modlitwy. Pod względem ilościowym dominowali chasydzi – zwolennicy cadyka z Góry Kalwarii. Od początku XX w. aktywnością wykazywał się Bund i syjoniści. W okresie niepodległości silną pozycję miała Aguda, popierana przez wspomnianych chasydów Gur. Żydzi byli reprezentowani w radzie miejskiej. W miasteczku funkcjonowały liczne szkoły typu Talmud-Tora oraz placówka Bet Jaakow, przeznaczona dla dziewcząt. Międzywojnie to także okres bujnego rozkwitu życia kulturalnego. Działały m. in. towarzystwo teatralne „Zamir”, kluby sportowe i biblioteka. W październiku 1936 r. przedstawiciele cechów utworzyli Cech Ogólnych Branży Rzemieślników Żydów w Krzepicach i Okolicy.

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając w ten sposób II wojnę światową. Podczas bombardowania lotniczego miasta uszkodzona została jedna z tutejszych synagog – później ją rozebrano. Pomimo oporu wojsk polskich, Krzepice zostały zajęte przez Niemców już w pierwszych dniach wojny.

Na wiosnę 1940 r. Niemcy utworzyli w Krzepicach otwarte getto, w którym zgromadzili około 1,8 tys. Żydów. Getto obejmowało ulice Rebielską, Krakowską, Solną i Dzielną. Na polecenie Niemców powstał Judenrat oraz policja żydowska. Do obowiązków Judenratu należało między innymi dostarczanie robotników wysyłanych do obozów pracy przymusowej dla Żydów.

W 1941 i na początku 1942 r. przeprowadzono selekcję. Wybranych, wykwalifikowanych robotników przesiedlono wówczas do getta w Częstochowie, aby uzupełnić tamtejsze niedobory siły roboczej.

W czerwcu i lipcu 1942 r. większość Żydów z Krzepic wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau; pozostałych wywieziono do getta w Sosnowcu. Później również oni zostali wysłani „transportami śmierci” do obozu Auschwitz-Birkenau. Ostatnim dniem istnienia getta był 22 czerwca 1942 roku.

Po wojnie do Krzepic wróciło kilkoro Żydów, m. in. Szlama Rozyn z żoną Ruchlą, Chaim i Ruchla Moszkowiczowie, Dawid Korek i Józef Judek (spolszczył swoje nazwisko na Judkowski). Jednak po wydarzeniach marcowych 1968 r. niemal wszyscy opuścili Polskę. Ostatni krzepicki Żyd, Józef Judkowski, zmarł w Krzepicach 8 marca 1993 roku.