Najstarszy ślad obecności Żydów w Koninie pochodzi z 1397 r. Nie zostali oni jednak wymienieni w wykazie płatników podatku koronacyjnego w 1507 r. Pojawili się w nim dopiero w 1579 r. Trzech Żydów zapłaciło wówczas 1 złoty podatku pogłównego.

W 1628 r. posiadali własną ul. Żydowską znajdującą w sąsiedztwie murów miejskich; nazwa tej ulicy przetrwała aż do 1930 r. Społeczność poważnie ucierpiała w czasie wojny polsko-szwedzkiej (1655–1660). W konsekwencji w latach 1655–1678 osadnictwo żydowskie w Koninie zanikło.

Odrodzenie nadeszło w XVIII w. Odtąd populacja szybko rosła. W 1765 r. mieszkało w Koninie 133 Żydów, w 1793 r. – 203, w 1808 r. – 369, w 1827 r. – 872, w 1857 r. – 2006, w 1897 r. – 2482, w 1909 r. – 4073 (50,5%). Kahał powstał w latach 60. XVIII w. Wcześniej społeczność podlegała kahałowi w Kaliszu. Pierwszym rabinem wybranym w 1810 r. był Cwi Hirsz Amsterdam. Założył on w Koninie pierwszą jesziwę. Jego następcą został w 1849 r. zięć Cwi Hirsz Auerbach, pochodzący z Leszna. Gdy zmarł w 1883 r., zastąpił go Cwi Hirsz Bieżuński, chasyd kocki. Zmarł w 1905 r. Jego następcą i ostatnim konińskim rabinem był wybrany w 1906 r. Jakub Lipszyc (Liebschütz). Kahał od pierwszej połowy XIX w. obejmował swoim zasięgiem miasto Konin oraz gminy: Rzgów (wieś Dąbie), Brzeźno (wsie: Brzeźno, Krzymów, Paprotnia), Gosławice (wieś Czarków). W pozostałych miejscowościach wchodzących w skład gminy żydowskiej mieszkały pojedyncze rodziny np. w 1931 r. w Krzymowie – 7 osób, Paprotni – 6, Brzeźnie – 5, Czarkowie – 24; w 1936 r. w gminie Brzeźno – 11, w Gosławicach – 8.

Po I wojnie światowej społeczność żydowska przeżywała trudności demograficzne. W 1921 r. mieszkało w Koninie 2902 Żydów, w 1931 r. – 3600, w latach 1932–1934 około 3–3,1 tys., w 1936 - 2235 (20,8%), w 1937 – 2376, w 1939 około 2,5 tys.[1.1]. Gmina żydowska w 1921 r. liczyła ok. 3 tys. osób, w 1924 r. – 2,6 tys., w 1926 r. – 2,7 tys., w 1931 r. – 3645, w 1932 i 1933 r. – 3150, w 1936 r. – 2300, w 1937 r. – 2386, w 1939 r. – 2,5 tys.[1.2].

Żydzi mieli znaczący udział w życiu gospodarczym miasta i okolic. W 1921 r. na 240 zarejestrowanych w Koninie zakładów przemysłowych do właścicieli wyznania mojżeszowego należały aż 72. W 1928 r. na 25 zakładów przemysłowych dziesięć było „żydowskie”, a w grupie 487 warsztatów rzemieślniczych – 168 (34,3%). Większymi przedsiębiorstwami były: cegielnia „Glinka” (właściciel Mojżesz Kapłan); młyn przy ulicy Kolskiej, należący do Szpilfogla i Walkmana (od 1921 r.); młyn przy ul. Zagórowskiej Abrama i Jakuba Kowalskich (od 1921 r.); fabryki mydła: Szmula Bermana, spółka „Record” Maksa Przedeckiego i Leona Zelmanowicza, Wolfa Suchera. Młyn (od 1913 r.) i olejarnię prowadzili synowie Leszczyńskiego Izrael i Eliasz wraz z A. Friedlanderem, Izaakiem Bogackim, Chaskielem Bułką, Salomonem Horończykiem. Rektyfikacją spirytusu (od 1924 r.) parali się bracia Izrael i Szymon Szpilfogielowie oraz Henryk i Majer Waldmanowie. Olejarnię prowadzili: Lejb Berendt, Abram Rojewski; fabrykę papy – Hersz Działoszyński, drukarnię – Jakub Buchner, Helena Heber-Beatus, Paweł Ernest Michel; fabrykę okuć metalowych – M. Leszczyński; tartaki – Aron Ryczke, M. C. Cohn we wsi Smaszewo, „Leszczyński i Szykier” (Las Żychlin), Szaja Gelbart (Grodziec). Na ogół także większe sklepy i składy były własnością Żydów.

Nieformalne grupy wpływów tworzyli chasydzi wspierający Agudę lub występujący jako bezpartyjni ortodoksi. Liderem był Baruch Działoszyński – radny miejski i przewodniczący gminy żydowskiej. Grupowali się oni wokół Komitetu Administracyjnego, zajmującego się szkolnictwem. Chasydzi pojawili się liczniej w Koninie w końcu XIX w. W mieście było ok. 80 rodzin chasydzkich (10%), m. in. rodziny Michowskich, Nelkenów, Erlichów, Prostów, Krakowskich, Markowiczów, Kratowskich, Urbachów i Skowrońskich. Reprezentowali głównie zwolenników cadyka z Góry Kalwarii, Aleksandrowa (4 rodziny) oraz tzw. martwych chasydów (1 rodzina). Byli bardziej liberalni niż ich kompani z ziem wschodnich; młodzi chasydzi nie nosili bród. Niewielkimi w Koninie wpływami cieszyli się asymilatorzy, zwolennicy Komunistycznej Partii Polski oraz folkiści.

Urzędnicy gminni byli reprezentowani przez rabina Jakuba Lipszyca (Liebschütza), kantorów Eliasza Szera (Scheera), Batistę (w latach 1925–1932) i H. L. Rosenberga; rzezaków: Chaskiela Szlingenbauma, Z. H. Szlingenbauma, A. H. Szera, Szymona Lasmana, H. L. Rosenberga (od 1932 r.), pomocnika rzezackiego Grencela; kontrolerów: Sz. Pendzla, B. Płatkowicza; szkolników: A. Sz. Kleczewskiego, H. Szmula; grabarza J. Bornsztajna, sekretarza Suchezohna, inkasenta R. Łachmańskiego; stróżów: W. Narożnego i M. Błaszkowską; inkasenta Łachmańskiego.

Centrum „żydowskiego Konina” koncentrowało się wokół Rynku Garncarskiego (Teper Mark). Wielu Żydów mieszkało przy ulicach: 3 Maja, Bożniczej, Piasecznej, Zagórowskiej, Dużym Rynku. W obrębie tych ulic znajdowały się najważniejsze instytucje gminy: synagoga przy ul. Bóżniczej (tzw. duża synagoga) wybudowana w latach 1825–1829, bet hamidrasz (tzw. mała synagoga) wzniesiony w 1870 r., sztybel chasydów przy synagodze (róg ulic Bóżniczej i Parkowej). Przy ul. Niecałej 3, od 1919 r., mieścił się dom noclegowy dla przejezdnych biednych Żydów składający się z dwóch pokoi. Na tej samej posesji działała rzeźnia drobiu z przyległym pokojem dla rzezaków. Zmarłych grzebano do 1830 r. na cmentarzu we wsi Czarków. Od 1806–1808 r. równocześnie zwłoki zaczęto składać na „nowym” cmentarzu żydowskim na peryferiach miasta. Z czasem wybudowano na nim kostnicę i mieszkanie grabarza. Własnością gminy od 1921 r. był plac przy ul. Ogrodowej. Noszono się z zamiarem budowy szkoły pod nazwą „Jesoda Tora Bibeis Efroim” (hebr. Jesoda Tora be-Bejt Efraim, Zjednoczona Nauka Religijna w Domu Efraima). Jej kierownikiem miał być rabin. Aż do 1936 r. zarząd gminy formalnie nie przyjął tego faktu do wiadomości traktując inwestycję jako samowolę rabina. Łączna wartość nieruchomości będących w posiadaniu gminy została w latach 30. XX w. wyceniona na 153 996 zł.

Kolejne składy zarządu gminy, po wyborach 1924 i 1927 r. aż do początków lat 30. XX w., były zdominowane przez reprezentantów ortodoksji i bezpartyjnych. Od 19 czerwca 1924 r. w zarządzie zasiadali: Mojsze Dawid Lewenberg (przewodniczący, bezpartyjny), Szlama Lipszyc (Aguda), Mosze Kapłan (bezpartyjny), Sender Singerman (bezpartyjny), zastępcy: Gecel Rojewski, Szmul Szyke, Szmul Lipszyc, Dawid Singerman. Zarząd od 17 czerwca 1927 r. reprezentowali: Jakub Libszyc (przewodniczący), Sender Singerman, Gecel Rojewski, Szlome Lipszyc, zastępcy: Szmul Lipszyc, Icek Szyke.

Wybory z 20 maja 1931 r. uwidoczniły zachodzące zmiany preferencji politycznych wśród konińskich Żydów. Do wyborów zgłoszono dwie listy: Blok Religijnych Żydów reprezentował wszystkie domy modlitwy i Agudę; Zjednoczony Żydowski Blok Demokratyczny skupiał syjonistów różnych orientacji. Na listę nr 1 oddano 152 głosy (uzyskała 2 mandaty), nr 2 – 326 głosów i 6 mandatów (4 dla Syjonistów Ogólnych i 2 dla „Mizrachi”). Na 546 osoby uprawnione głosowały 482 osoby. Nowy zarząd objął urzędowanie 12 lipca 1931 r. W zarządzie zasiadali: Lejb Krauze (przewodniczący, asymilator), Szmul Lipszyc (syjonista), Mendel Abram Firszt (syjonista), Hersz Icek Ryczke (Mizrachi), Wolf Grün (syjonista), Chaskiel Leszczyński (syjonista), Szlama Lipszyc (ortodoks), Baruch Działoszyński; zastępcy: Salomon Horończyk (asymilator), Salomon Kapłan (ortodoks), Szyje Judkiewicz (syjonista), Wolf Dawid Blum (syjonista), Mojżesz Eisen (syjonista), Izrael Cadek (asymilator), Abram Wolf Sędziejewski (ortodoks), Abram Auerbach (ortodoks).

W ostatnich przed wybuchem wojny wyborach z 30 sierpnia 1936 r. na 571 osób uprawnionych głosowało 519. Zgłoszono 7 list. Na listę nr 1 (ortodoksi) oddano 87 głosów (1 mandat), nr 2 (syjoniści rewizjoniści) – 71 (1), listę nr 3 – unieważniono, nr 4 (folkiści) – 63 (1), nr 5 (Ogólni Syjoniści) – 74 (1), nr 6 („Bund”) – 114 (2), nr 7 („Poalej Syjon Prawica”) – 108 (2). W zarządzie zasiedli: Baruch Działoszyński (przewodniczący wybrany 13 września 1936 r., lista nr 6), Izrael Żarnowiecki (lista 6), Mojsze Rączkowski (lista 7), Salomon Kapłan (lista 7), Aron Liszkier (lista 1), Eleazar Eizen (lista 2), Mendel Witkowski (lista 4), Zelig Beatus (lista 5); zastępcy: Abram Mojsze Krotowski (lista 6), Henoch Cymerman (lista 6), Benjamin Korek (lista 7), Ber Prost (lista 7), Bencjon Alter Lipszyc (lista 1), Chaskiel Kott (lista 2), Jakub Hampel (lista 4) – wszedł do zarządu 17 października 1937 r., Szymsze Ryczke (lista 5).

Stosunki między ludnością chrześcijańską a żydowską na ogół układały się poprawnie, choć stałym elementem, zwłaszcza w drugiej połowie lat 30. XX w., była wyczuwalna niechęć wobec Żydów. Początki organizowanej przez środowiska nacjonalistyczne presji wobec firm żydowskich sięgały w Koninie nawet pierwszych lat XX w. W II Rzeczpospolitej dość powszechnym zjawiskiem był bojkot ekonomiczny żydowskich sklepów i straganów. Przedstawiciele żydowskich elit, zwłaszcza zasymilowani, na ogół z niechęcią się natomiast nie stykali.

Żydzi aktywnie uczestniczyli w pracach rady miejskiej. W radzie miejskiej w latach 1914–1918 zasiadało 3 Żydów, a kolejnych 5 pracowało w komisjach. W wykazie radnych miejskich z maja 1920 r. znalazły się nazwiska: Moritza Flondera, Leona Krauzego, Markusa Horończyka, M. Lewenberga, Barucha Działoszyńskiego, Jakuba Klotza, Hermana Sandera, Majera Wintera, Zygmunta Beatusa, H. Brauna. W kolejnym składzie na 24 radnych było 9 Żydów: Lejb Krauze, Jakub Klotz, Baruch Działoszyński, Majer Winter, Herman Beatus, Abram Bram, Moryc Flonder, M. D. Lewenberg, Salomon Korończyk. Zygmunt Klotz do 1922 r. pełnił funkcję sekretarza rady. W kolejnych latach w radzie zasiadało od 3 do 6 Żydów. W 1939 r. wybrano: Edmunda Hirsza, Mośka Beatusa, Dawida Hadesa, Józefa Rachwalskiego, Barucha Działoszyńskiego, Leona Monczkę[1.3].

Kres istnienia gminy nastąpił w latach 1939–1941. Niemcy, którzy zajęli miasto we wrześniu 1939 r., poddali Żydów natychmiastowym represjom. Synagogę sprofanowali, zniszczyli jej wyposażenie. Cmentarz żydowski został zaorany, wyburzono część dzielnicy żydowskiej. W dniu 30 listopada 1939 r. Niemcy zatrzymali od 1080 do 1200 Żydów, których następnie 3 grudnia wywieźli do Ostrowca Świętokrzyskiego. Część z wywiezionych znalazła się w grudniu 1939 r. w Gorzkowie i Turobinie w powiecie krasnystawskim.

Dla pozostałych w Koninie Żydów Niemcy utworzyli getto otwarte, położone między ulicami: Słowackiego, Obrońców Westerplatte, Zamkową, Niecałą, Mickiewicza, Kilińskiego, Placem Zamkowym. Wiosną i latem 1940 r. przeniesiono Żydów na ul. Grodzką. Do lipca 1940 r. część więźniów wysiedlono do getta wiejskiego w gminie Grodziec. Bliżej nieokreślone grupy Żydów z Konina przebywały także w gettach wiejskich w Zagórowie i Rzgowie. Getto konińskie zlikwidowano w 1941 roku. Jego mieszkańcy zostali wywiezieni przez Niemców do Łodzi. Żydów z gett w Rzgowie i Grodźcu w marcu 1941 r. wysiedlono do Izbicy Lubelskiej, Janowa Lubelskiego i Krasnegostawu, a młodych skierowano do obozu pracy pod Gdańskiem. Pozostali w gettach w Rzgowie i Grodźcu prawdopodobnie samowolnie przesiedlili się do getta w Zagórowie. Getto konińskie zostało zlikwidowane przez Niemców ostatecznie między końcem października a połową listopada 1941 r.[1.4].

Wojnę przeżyło ok. 200 konińskich Żydów. Po wojnie, do końca 1945 r., powróciło do Konina 46 Żydów, w tym 15 kobiet. Utworzyli oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich. Przestał on istnieć w końcu lat 40. XX w., gdy praktycznie wszyscy wyjechali z miasta. Pozostała jedna Żydówka, która przeszła na chrześcijaństwo, a przeżyła wojnę na „aryjskich papierach”[1.5].

Nota bibliograficzna

• Hejman L., Konińscy Żydzi na przestrzeni dziejów, „Rocznik Koniński” 2003, t. 14.
• Kehilat Konin. Be-perichata u-we-churbana, red. M. Gelbart, Tel Aviv 1968.
• Opioła M., Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza, Małopolski i Śląska w latach 1918–1942, Toruń 2008.
• Richmond T., Uporczywe echo. Sztetl Konin. Poszukiwanie, Poznań 2001.
• Rybczyński P., Likwidacja skupisk ludności żydowskiej w powiecie konińskim, [w:] Ośrodek zagłady w Chełmnie nad Nerem i jego rola w hitlerowskiej polityce eksterminacyjnej, Łódź – Konin 1995.