Obecność Żydów w Krzemieńcu datuje się od XV wieku, z krótką przerwą na okres, gdy na przełomie XV i XVI wieku Żydów wypędzono z Wielkiego Księstwa Litewskiego. Powrócili oni na Litwę i do Krzemieńca już w pierwszych latach XVI wieku. W Krzemieńcu w XVI wieku miała funkcjonować „polska jesziwa”. Społeczność żydowska miasta była na tyle wpływowa, że na przełomie XVI i XVII wieku Żydzi krzemienieccy oraz pochodzący z Ostroga reprezentowali wszystkich Żydów z Wołynia na Sejmie Czterech Ziem w Lublinie. W II połowie XVI wieku w mieście było ponad 50 żydowskich domów, istniała osobna ul. Żydowska, stała synagoga, dom kahalny oraz funkcjonował szpital żydowski. Z Krzemieńcem związany był w tym czasie wybitny rabin Mordechaj Jaffe, reprezentujący Krzemieniec na lubelskim Waadzie (Sejmie Czterech Ziem). Rabin Jaffe pełnił później swoje funkcje rabinackie w Lublinie, Pradze i Poznaniu. Z Krzemieńcem związany był także rabin Szlomo Luria – Maharszal, który w 1579 r. pełnił tutaj funkcję rektora jesziwy, a później był rabinem lubelskim[1.1].

Przed powstaniem Chmielnickiego w Krzemieńcu mieszkało ponad 800 Żydów[1.2]. Miasto było i wówczas jednym z najważniejszych ośrodków żydowskich na Wołyniu, a rabini Krzemieńca byli jednymi z najbardziej aktywnych delegatów na Sejmie Czterech Ziem.

W 1648 r. miasto i zamek zostały zdobyte i zniszczone przez wojska kozackie Maksyma Krzywonosa. Kozacy wymordowali wtedy również ludność żydowską. Odbudowa miasta oraz kahału krzemienieckiego nastąpiły w II połowie XVII wieku. W 1765 r. w Krzemieńcu mieszkało 649 Żydów, a do miejscowego kahału należało ponad 1000 osób, wliczając w to Żydów mieszkających w najbliższych okolicach miasta[1.3]. Społeczność żydowska Krzemieńca była drugą co do wielkości na Wołyniu, po Łucku.

W XVIII wieku Krzemieniec stał się jednym z najważniejszych ośrodków haskali na Wołyniu. Z Krzemieńca pochodził Izaak Ber Lewinsohn (1788–1860), rabin, pisarz, satyryk, nazywany także „duchowym wodzem maskilów”. Pomimo, że jego teść, Nachum Twerski (1730–1797) był cadykiem w Czarnobylu i jednym z największych przywódców chasydzkich na Wołyniu, Lewinsohn odszedł całkowicie od ortodoksji. Próbował zaszczepić idee haskali na Wołyniu, co udawało mu się z wielkim trudem, ale uchodził za jednego z ojców żydowskiego Oświecenia w Rosji. Lewinsohn był przyjacielem Tadeusza Czackiego, założyciela Liceum Krzemienieckiego. Dzięki pomocy Czackiego, pełnił przez wiele lat funkcję bibliotekarza w liceum. Ze względu na nieprzychylną mu atmosferę w Krzemieńcu, Lewinsohn przeniósł się do pobliskich Brodów. Zmarł jednak w swoim rodzinnym mieście w 1860 r. i tu został pochowany[1.4].

Krzemieniec na przełomie XVIII i XIX wieku był także ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Jednym z rabinów krzemienieckich, który zmarł tutaj w 1817 r., był Mordechaj z Krzemieńca, syn Jechiela Michela, magida ze Złoczowa. Obydwaj byli wielkimi oponentami haskali. Po śmierci Mordechaja z Krzemieńca, założony przez niego prywatny dom modlitwy stał się główną synagogą chasydzką miasta.

W XIX wieku Krzemieniec żył z handlu z pobliską Austrią. Kupcy żydowscy zajmowali się sprzedażą zboża i tytoniu do Austrii. Ludność żydowska stanowiła wtedy 37% ogółu mieszkańców. W 1897 r. w Krzemieńcu mieszkało 6537 Żydów[1.5]. Podczas panowania rosyjskiego, zwłaszcza w latach 80. XIX w. administracja rosyjska próbowała przesiedlić część z nich, mieszkających przede wszystkim w okolicach Krzemieńca, w inne rejony Wołynia lub Imperium Rosyjskiego, stwierdzając, że zbyt wielu Żydów mieszka w pobliżu granicy z Austro-Węgrami. Szkolnictwo żydowskie w Krzemieńcu pod panowaniem rosyjskim opierało się głównie na tradycyjnych chederach. W 1910 r. utworzona została jesziwa, ale większość jej studentów pochodziła spoza Krzemieńca. Żydowskie dzieci uczęszczały poza tym do rosyjskiej szkoły elementarnej oraz do Gimnazjum Handlowego, w którym Żydzi stanowili 40% uczniów[1.6]. Podczas rewolucji 1905 r. zaczęło się pojawiać nowoczesne żydowskie życie polityczne. W mieście aktywni byli wówczas działacze Bundu, Poalej Syjon i ogólnego ruchu syjonistycznego. Zwolennicy syjonizmu uruchomili w 1907 r. dwa „postępowe chedery”, w których nauczano nowoczesnego języka hebrajskiego.

W 1917 r. zaczął się okres chaosu w dziejach Krzemieńca. Aktywni byli komuniści, ale faktycznie nie było dobrze zorganizowanej władzy. W grudniu tego roku żołnierze stacjonujący w mieście zorganizowali zamieszki antyżydowskie, które doprowadziły do rabowania sklepów i mieszkań oraz podpaleń domów. Żydzi – dawni żołnierze armii rosyjskiej, którzy wrócili do domów, zorganizowali samoobronę.  Rozwiązana została ona, gdy do miasta wkroczyły wojska niemieckie, posuwające się w głąb Ukrainy po pokoju brzeskim, zawartym z Rosją Sowiecką.

W okresie międzywojennym na nowo uruchomiono Liceum Krzemienieckie jako szkołę średnią. Ludność żydowska założyła natomiast szkołę Tarbut, a w 1926 r. powstała szkoła powszechna, prowadzona przez ORT. Jednocześnie powstał także sierociniec żydowski. Do gminy żydowskiej w Krzemieńcu należeli także Żydzi mieszkający w pobliskim Poczajowie. W mieście działało sześć synagog, dwa bet midrasze i kilka chasydzkich klojzów[1.7].

W okresie międzywojennym w Krzemieńcu ukazywał się tygodnik w jidysz „Kremenicer Lebn”, posiadający nakład 1000 egzemplarzy. Oprócz tego, przez pewien czas ukazywał się także „Kremenicer Wochenblat”. W 1931 r. w Krzemieńcu mieszkało 19 877 mieszkańców: 8428 Ukraińców, 6904 Żydów, 3108 Polaków i 883 Rosjan[1.8].

Już na początku okupacji sowieckiej napłynęło tu wielu żydowskich uchodźców z centralnej Polski. Można przyjąć, że w 1941 r. w Krzemieńcu mieszkało ponad 8500 Żydów.

Niemcy wkroczyli do miasta 2 lipca 1941 r., a następnego dnia nacjonaliści ukraińscy zorganizowali pogrom ludności żydowskiej. Brały udział w nim także dzieci. Znany jest przypadek 12-letnego chłopca, który zamordował Żydówkę bijąc cegłą. Podczas pogromu zginęło 300–500 Żydów. Był to największy pogrom dokonany przez Niemców i Ukraińców na Wołyniu[1.9]. W dniu 23 lipca 1941 r. Niemcy dokonali masowej egzekucji inteligencji żydowskiej, a 28 lipca nastąpiły aresztowania przedstawicieli inteligencji polskiej, przeważnie nauczycieli Liceum. Listę osób przeznaczonych do aresztowania dostarczyli Niemcom lokalni działacze OUN. 30 lipca 1941 r. 30 aresztowanych Polaków zostało rozstrzelanych pod Górą Krzyżową, a Żydów zmuszono, aby wykopali dla nich masowy grób, a następnie zakopali ciała pomordowanych. Egzekucji dokonało to samo komando Einsatzgruppen, które wcześniej rozstrzelało polskich profesorów we Lwowie i później w Stanisławowie[1.10].

1 marca 1942 r. w centrum miasta utworzone zostało getto. Przetrzymywano w nim ok. 12 tys. więźniów. Już 10 sierpnia 1942 r. Niemcy rozpoczęli likwidację getta. Według różnych przekazów grupa uzbrojonej młodzieży żydowskiej miała stawić im opór. Getto zostało podpalone, a ludzi wyprowadzano i rozstrzeliwano w pobliżu fabryki tytoniowej. Z całego getta uratowało się zaledwie 14 osób[1.11].

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Etinger S., Shmeruk Ch., History of Jewish Settlement in Kremenets, [w:] Pinkas Kremenits. Sefer Zikaron, Tel Aviv 1954, ss. 12–16.
  • [1.2] Etinger S., Shmeruk Ch., History of Jewish Settlement in Kremenets, [w:] Pinkas Kremenits. Sefere Zikaron, Tel Aviv 1954, s. 21.
  • [1.3] Etinger S., Shmeruk Ch., History of Jewish Settlement in Kremenets, [w:] Pinkas Kremenits. Sefere Zikaron, Tel Aviv 1954, s. 21.
  • [1.4] Etinger S., Shmeruk Ch., History of Jewish Settlement in Kremenets, [w:] Pinkas Kremenits. Sefer Zikaron, Tel Aviv 1954, ss. 35–37.
  • [1.5] Etinger S.,  Shmeruk Ch., History of Jewish Settlement in Kremenets, [w:] Pinkas Kremenits. Sefer Zikaron, Tel Aviv 1954, s. 21.
  • [1.6] Goldenberg M., Changing Eras, [w:] Pinkas Kremenits. Sefer Zikaron, Tel Aviv 1954, s. 50.
  • [1.7] Gluzman A., Synagogues and Study Halls, [w:] Pinkas Kremenits. Sefer Zikaron, Tel Aviv 1954, ss. 87–91.
  • [1.8] Główny Urząd Statystyczny, Statystyka Polski, Seria C, zeszyt 70. Drugi powszechny spis ludności z 9.XII.1931. Województwo wołyńskie, Warszawa 1938, s. 28, tabela 12.
  • [1.9] Berkhoff K.C., Harvest of Despair. Life and Death in Ukraine under Nazi Rule, Harvard 2004, s. 57.
  • [1.10] Motyka G., Od rzezi wołyńskiej do akcji Wisła. Konflikt polsko-ukraiński 19431947, Kraków 2011, s. 66.
  • [1.11] Strumiński J., The Holocaust of the Jews from Krzemieniec 1942. Suplement, [w:] Pinkas Kremenits. Sefer Zikaron, Tel Aviv 1954, b. s.