Cmentarz żydowski w Łęcznej znajduje się przy ul. Pasternik, naprzeciwko stadionu klubu piłkarskiego Górnik Łęczna. Na jego terenie stoi obecnie tylko współczesny ohel, natomiast dwie ocalałe macewy oraz ok. 40 fragmentów zniszczonych nagrobków znajduje się na ogrodzonym terenie przy synagodze.

Cmentarz żydowski w Łęcznej został założony prawdopodobnie w II połowie XVI wieku, wraz z powstaniem samodzielnej gminy. Najstarsza wzmianka pochodzi z 1639 r. Wówczas to: „Woyciechowa Kucharzowa sprzedała ogród w tyle kierkutu żydowskiego za zł 33 Mikołayowi Pieczywkowi”[1.1]. Większość badaczy utożsamia ją z cmentarzem przy ul. Pasternik, użytkowanym w ciągu XIX i XX stulecia, aż do 1942 roku, choć to nie znajduje to jednoznacznego potwierdzenia w źródłach. Dokumenty z XVII i XVIII wieku wskazują na istnienie w Łęcznej cmentarza położonego poza granicami miasta, nie można jednak jednoznacznie stwierdzić czy chodzi tu o pierwszy cmentarz założony w XVI wieku, czy też może o inną nekropolę[1.2]. W każdym razie, cmentarz przy ul. Pasternik znajdował się pierwotnie na południowy zachód od miasta, w znacznej odległości od centrum, przy szosie prowadzącej z Lublina do Włodawy. 

Powierzchnia cmentarza wynosi 1,1 ha, a działka ma plan prostokąta. Pierwotnie w jednym z narożników cmentarza stały dwa budynki – dom stróża oraz szopa na narzędzia. W pobliżu środka północnego boku stał ohel słynnego łęczyńskiego cadyka – Szlomo Jehudy Leiba Łęcznera (zm. w 1843). Według relacji mieszkańców Łęcznej ohel stał jeszcze podczas okupacji niemieckiej. Dom dla stróża oraz szopę na narzędzia wybudowano w 1858 r. Powiększono wówczas cmentarz od strony południowej. Kolejny raz teren cmentarza uległ powiększeniu na początku XX w. lub w okresie międzywojennym.

Przed wybuchem II wojny światowej cmentarz otaczał z trzech stron ceglany mur, od strony południowej – prowizoryczne ogrodzenie. Na wschodnim boku znajdowała się brama i furtka. Na terenie cmentarza nie było drzew, z wyjątkiem kilku grusz. Nagrobki znajdowały się w północnej i południowej części cmentarza. Ustawione były rzędami – na przemian rząd pochówków mężczyzn i rząd pochówków kobiet. Macewy były wykonane ze sprowadzanego z Szydłowca kamienia piaskowcowego, a także z granitowych głazów narzutowych i z betonu.

Podczas okupacji niemieckiej na cmentarzu ukrywali się Żydzi. Teren nekropolii był miejscem pojedynczych egzekucji, dokonywanych przez Niemców.

Po II wojnie światowej na terenie cmentarza w dalszym ciągu istniało kilkaset nagrobków. Zostały one rozkradzione, a następnie wykorzystane do budowy podmurówek, schodów, krawężników oraz fundamentów. Na początku lat 50. XX w. w południowej części wzniesiono dwa baraki mieszkalne i komórki. Pod koniec lat pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych zdewastowany cmentarz zniwelowano, zaorano i obsadzono drzewami. Zakres przeprowadzonych prac zatarł całkowicie ślady mogił.

W 1984 r. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łęczyńskiej rozpoczęło działania zmierzające do odzyskania macew. Dzięki uprzejmości Ryszarda Więczkowskiego w rękach Towarzystwa znalazły się dwa pierwsze nagrobki. Działania Towarzystwa nabrały rozmachu po 1991 r., kiedy kierownikiem Muzeum Regionalnego, mieszczącego się wówczas w łęczyńskiej synagodze, została Ewa Leśniewska. Następstwem tych działań jest zachowana do dziś, wspomniana wyżej grupa nagrobków złożona przy synagodze. Najstarsza macewa pochodzi z 1906 roku. Nagrobki posiadają zdobienia i inskrypcje w języku hebrajskim.

W 2005 r. na terenie cmentarza został wystawiony nowy ohel cadyka Szloma Jehudy Lejba Łęcznera. Inicjatorem był rabin Mejer Izrael Gabay. Pozostała część terenu cmentarza to dziś obszar trudno dostępny, całkowicie porośnięty gęsta roślinnością i drzewami.

Bibliografia

• Sygowski P., Cmentarz żydowski w Łęcznej, „Merkuriusz Łęczyński” 1997, nr 10.
• Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.