Getto w Mławie zostało utworzone przez Niemców w grudniu 1940 roku. Jego powstanie było poprzedzone wyselekcjonowaniem ok. 3 tysięcy Żydów i wysłaniem ich do niemieckiego nazistowskiego obozu przejściowego w Działdowie. Po tej akcji w mieście pozostało 2450 Żydów, którzy zostali przesiedleni do getta obejmującego ulice (obszar około 30 hektarów): Warszawską, Długą, Płocką oraz Szewską. Początkowo było ono otwarte, co się zmieniło w maju 1941 r., gdy zostało otoczone ceglanym murem oraz płotem z drutu kolczastego. W okresie listopad 1939 – listopad 1942 r. w mieście, a następnie w getcie więziono ponad 6 tys. osób pochodzenia żydowskiego z Mławy oraz przesiedleńców z Sierpca, Drobina, Radzanowa, Szreńska, Zielunia, Makowa Mazowieckiego, Przasnysza, Kuczborka, Bieżunia, a także Lidzbarka, Rypina i Lipna.

Pierwszym prezesem Judenratu w 1940 r. został Eliezer Perlmuter, który wiosną 1941 r. zorganizował dokumenty dla około stu osób przebywających nielegalnie w getcie. Został aresztowany przez Niemców w styczniu 1942 r. i zamordowany podczas przesłuchania. Następnym przewodniczącym getta został Paltiel Cegla, który latem 1942 r. został uwięziony w Ciechanowie. Po nim funkcję tę objął Mendel Czarko. W mławskim Judenracie działali również: Mojsze Szpiro, Dawid Rosenberg, Jakub Szczepański oraz Icchak Alter. Przewodniczącym sądu żydowskiego był Herman Mordowicz, a szefem policji żydowskiej Menache Dawidson, który w grudniu 1941 r. został aresztowany za niereagowanie na szmuglowanie żywności do getta. Po jego wywiezieniu do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz funkcję tę pełnił kryminalista Szolem Gutman.

W getcie próbowano stwarzać pozory normalności. Nadal rozwijała się działalność kulturalna i edukacyjna. Dawid Krystal prowadził bibliotekę. Informacje o tym co się dzieje poza murami getta, próbowano uzyskać słuchając audycji na nielegalnym odbiorniku radiowym. Zdrowiem zajmował się doktor Tiefenbrun, który dbał, aby więźniowie dzielnicy zamkniętej otrzymywali szczepionkę przeciw tyfusowi. Po jego śmierci pracę kontynuował polski lekarz Józef Witwicki.

Dużym problemem w getcie była aprowizacja. Starano zapobiec głodowi poprzez szmuglowanie żywności do getta. Dzięki łapówkom płaconym przez mławski Judenrat, Niemcy przez pewien czas przymykali oko na odbywający się szmugiel. Jednak 23 stycznia 1941 r., właśnie za szmugiel, Niemcy aresztowali 25 Żydów, w tym członka Judenratu – Icchaka Altera oraz przewodniczącego – E. Perlmutera. Jesienią 1941 r. pogorszyły się warunki bytowe w getcie, kiedy to w listopadzie 1941 r. przesiedlono do niego Żydów ze Szreńska, Radzanowa i Zielunia. W ten sposób w getcie liczba mieszkańców została podwojona i znalazło się w nim 5 tysięcy osób.

Ostateczną likwidację skupiska poprzedziły aresztowania i mordy Żydów między innymi za szmugiel żywności do getta, np. 18.04.1942 r. zabito 4 osoby. W czerwcu 1942 r. powieszono 12 policjantów żydowskich i 17 czerwca kolejne 50 osób za złe zachowanie podczas wykonywanej egzekucji. W niemieckim „Wykazie akcji specjalnych” z 1942 r. znajdujemy następujący zapisek dotyczący czerwcowych zbrodni: „Podczas egzekucji [04.06.1942 – przyp. red.] ludność getta zachowywała się arogancko i wyzywająco, toteż dla przywrócenia spokoju wykonano drugą egzekucję 17.06.1942, w której rozstrzelano 50 Żydów”[1.1].

Getto w Mławie zostało zlikwidowane pod koniec 1942 roku. Około 6–7 tys. jego więźniów wywieziono do niemieckich nazistowskich obozów zagłady. 10 listopada starzy i chorzy zostali wysłani do Treblinki. Razem z nimi zostali wywiezieni mieszkańcy getta w Strzegowie. Pozostałych, w transportach 13 i 17 listopada oraz 10 grudnia, wywieziono do Auschwitz[1.2].

Fotografie zamieszczone dzięki uprzejmości Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej w Mławie.

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Cyt. za: Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 1939–1942, Warszawa 1984, s. 72.
  • [1.2] Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. 8: Tereny wcielone do Rzeszy: Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, rejencja ciechanowska, Górny Śląsk, opr. M. Siek, Warszawa 2012, ss. passim; Dean M., Phillips Sh., Mlawe, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933-1945, t. II, cz. A: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G. P. Megargee, Bloomington – Indianapolis 2012, ss. 17-18; Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIX–XX wieku, Pułtusk 2005, ss. 429–432.