Cmentarz żydowski w Nowym Sączu znajduje się u zbiegu ul. Rybackiej i ul. Tarnowskiej, w północnej części miasta, przy ujściu rzeki Kamienicy do Dunajca. Zajmuje powierzchnię 3,05 ha. Otoczony jest metalowym płotem na podmurówce z macew z wejściem od ul. Rybackiej. Teren jest płaski, w pobliżu rzeki, porośnięty trawą i nielicznymi drzewami, zadbany. Cmentarz założony został w drugiej połowie XIX w., poszerzony w 1926 roku. Szacuje się, że spoczęło na nim ok. 25 tys. osób. Do dziś zachowało się kilkaset nagrobków, głównie z hebrajskimi inskrypcjami. Pojawiają się także napisy w jidysz i po polsku. Płyty nagrobne ustawione są w kierunku południowo-wschodnim[1.1].
Teren cmentarza podczas okupacji niemieckiej był miejscem masowych egzekucji zarówno ludności żydowskiej jak i chrześcijańskiej. Zamordowanych chowano w zbiorowych mogiłach. Ofiary te upamiętnia pomnik, odsłonięty 18.06.1959 roku. Umieszczono na nim napis: „Ofiarom hitlerowskiego barbarzyństwa i bohaterom walk o wolność narodu polskiego 1939–1945 r.”. W czasie wojny Niemcy użyli część macew do brukowania sądeckich ulic.
Obecny układ macew powstał po 1945 roku. Przyczynił się do tego Jakub Mueller, ostatni żydowski mieszkaniec Nowego Sącza, który przez wiele lat po II wojnie światowej opiekował się nekropolią i restaurował cmentarz po zniszczeniach wojennych.
W 1981 r. Monika Krajewska i Jan Jagielski tak opisywali stan nekropolii: „Cmentarz położony za rzeką przy ul. Rybackiej, o dość dużej powierzchni, ale nagrobki rzadko stojące i zdecydowanie nieciekawe; większość ma prymitywne, płaskie zdobienia, jak gdyby wydrapane i tylko kilka rzędów napisu, a w dół od wyraźnej linii napis jakby starty. Część płyt podniesiona z chodnika zrobionego przez Niemców i w równych rządkach wsadzona w ziemię. Marmurowe wywiezione. Oprócz macew grobowce. Ohel – dość duży, z okienkami, murowany; zawiera sporo macew, płyt w ścianach i kwitlechów. Grób ogrodzony – cadyka Chaima Halbersztama (1793–1876), inny – jego syna Arona (zm. 1906). Na cmentarzu pomnik ofiar hitleryzmu – Polaków i Żydów. Cmentarz rzadko zadrzewiony, z przodu mur ze starych płyt i furtka, z tyłu nie ogrodzony”[1.2].
Cmentarz nadal jest czynny do celów pochówkowych, jednak pogrzeby odbywają się obecnie sporadycznie. Do najmłodszych należą groby: Kalmana Holzera (zm. 1984) i Reginy Kempińskiej (zm. 1996).
W centralnej części nekropolii zachował się ohel, odnowiony w latach powojennych, do dziś stanowiący cel pielgrzymek chasydów z całego świata. W ohelu znajdują się macewy zmarłych z dynastii chasydzkiej z Nowego Sącza (Sanc), wystawione dzięki staraniom rabina Mendla Reichberga, przewodniczącego Amerykańskiego Stowarzyszenia na rzecz Ochrony Żydowskich Cmentarzy i Obiektów Historycznych w Polsce[1.3]:
- Chaima Halberstama (zm. 1876), syna Arie Lejbusza, cadyka, założyciela dynastii, autora dzieła Diwre Chaim,
- Meira Natana Halberstama (zm. 1855), syna Chaima Halberstama,
- Arona Halberstama (zm. 1903), syna Chaima Halberstama, po śmierci ojca cadyka w Nowym Sączu,
- Szaloma Halberstama (zm. 1931), syna Arona, wnuka Chaima Halberstama, rabina w Piekle, dajana w Nowym Sączu,
- Mosze Halberstama (zm. 1918), syna Ezechiela Szragi z Sieniawy, wnuka Chaima Halberstama, dajana w Stropkowie, rabina w Sieniawie, cadyka w Nowym Sączu,
- Arie Lejbusza Halberstama (zm. 1930), syna Mosze z Sieniawy, prawnuka Chaima Halberstama, rabina w Sieniawie,
- Izaaka Tobiasza Halberstama (zm. 1927), syna Meira, zięcia Chaima Halberstama, cadyka w Nowym Sączu,
- Arie Lejbusza Halberstama (zm. 1935), syna Arona, cadyka w Grybowie, dajana w Nowym Sączu,
- Mordechaja Zewa Halberstama (zm. 1942), syna Arie Lejbusza, rabina w Grybowie, cadyka w Nowym Sączu,
- Barucha Halberstama (zm. 1942), syna Mordechaja, rabina w Grybowie.
Cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem 605 w dniu 20.12.1989 roku.
- [1.1] Kulig D., Cmentarz żydowski w Nowym Sączu, „Rocznik Sądecki” 2009, nr 37, ss. 182–220.
- [1.2] Cyt za: Krajewska M., Jagielski J., Uwagi o stanie cmentarzy żydowskich w Polsce, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1981, nr 4/120, ss. 39–52.
- [1.3] Wodziński M., Groby cadyków w Polsce. O chasydzkiej literaturze nagrobnej i jej kontekstach, Wrocław 1998, ss. 208–210.
