Pierwsze historyczne wzmianki o obecności Żydów w okręgu oławskim pochodzą z początku XIV wieku. W 1337 r. książę śląski Bolko podarował królowi czeskiemu Janowi miasto Wiązów w powiecie oławskim, a w akcie darowizny wspomniano zamieszkujących tam Żydów[1.1]. W roku 1353 pojawia się informacja o pobycie w mieście niejakiej Racheli[1.2]. Natomiast z dokumentów wrocławskich wiadomo o Żydówce Gołdzie z Oławy, która w 1357 r. osiadła we Wrocławiu[1.3].

W latach 60. XIV w. ludność żydowska została najprawdopodobniej wygnana z Oławy. Doszło wówczas do rozruchów, podczas których kilku Żydów oławskich straciło życie[1.4].

Żydzi ponownie zaczęli się osiedlać w Oławie pod konieć XVIII wieku. Najwcześniej w mieście zamieszkała żydowska rodzina Steinmannów, którą źródła historyczne wymieniają już w 1787 roku. Jako pierwszy koncesję osadniczą otrzymał Samuel Baruch Steinmann, który szybko podjął działania zmierzające do uzyskania zgody na osielenie dla jego syna. Rada Miejska w Oławie zgodziła się na to, ale pod pewnymi warunkami związanymi z zabezpieczeniem przed konkurencją żydowską[1.5]. W 1809 r. w mieście było już 21 Żydów. Pierwsi żydowscy osadnicy pochodzili z pobliskich gmin - Brzegu, Kluczborka i Oleśnicy, a także z terenu Górnego Śląska. W 1861 r. liczba  żydowskich mieszkańców Oławy wzrosła do 210[1.6]. Od 1880 r. ich liczba zaczęła jednak spadać i w poł. lat 20. XX w. było już w mieście zaledwie 46 Żydów.

W Oławie powstała samodzielna gmina, poczym została ona połączona z gminą żydowską w Brzegu Dolnym (Dyhernfurth) i włączona do drugiego okręgu synagogalnego w Brzegu. W XIX w. Żydzi oławscy trudnili się handlem, pracowali w mennicy miejskiej, wykonywali wolne zawody oraz działali w przemyśle. W latach 30-tych XIX w. kupiec Wilhelm Freudenthal jako pierwszy Żyd został radnym miejskim.

W 1933 r. Gmina Synagogalna liczyła 40 członków, w tym 13 rzeczywistych. Na czele gminy stał Adolf Gruschka, a w skład zarządu wchodzili Georg Jonas i Georg Striem. Gmina obejmowała swoim zasięgiem także Wiązów (Wansen), gdzie wówczas mieszkało 9 Żydów. Przy gminie prowadzono ubój rytualny[1.7].

Po dojściu Hitlera do władzy sytuacja Żydów w Oławie uległa znacznemu pogorszeniu. Już w 1933 r. przystąpiono do ograniczania praw publicznych ludności żydowskiej. Na podstawie ustawy o reorganizacji kadry urzędniczej z 07.04.1933 r. Żydów wyeliminowano ze służby państwowej. Podobne ograniczenia zastosowano w stosunku do przedstawicieli wolnych zawodów (adwokatów, rzeczników patentowych i podatkowych), a następnie lekarzy i studentów[1.8]. Ponadto rozpoczęto bojkot żydowskich przedsiębiorstw, sklepów, towarów, a także kancelarii adwokackich i gabinetów lekarskich. W 1935 r. weszły w życie ustawy norymberskie, którym przyświecał zasadniczy cel – usankcjonowanie nierówności prawnej opartej na kryteriach „krwi i rasy”. Na ich podstawie Żydzi zostali całkowicie zdeklasowani w swoich dotychczasowych prawach[1.9]. Podjęto także eliminację przedstawicieli społeczności żydowskiej z życia gospodarczego poprzez odpowiednie zarządzenia ministerialne, których realizacją zajęły się władze miejskie. Sklepy i przedsiębiorstwa miały zostać skonfiskowane i przekazane w ręce nowych aryjskich właścicieli.

W 1938 r. - na podstawie rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych wprowadzono dla Żydów obowiązek przyjęcia dodatkowych – typowo żydowskich – imion. Kobiety musiały przybrać imię Sara, a mężczyźni – Israel. Od 1940 r. utrudniano im również wynajem lokali mieszkalnych, natomiast od 1941 r. - korzystanie ze środków transportu publicznego oraz podróżowanie, na które potrzebne było specjalne policyjne zezwolenie. W 1941 r. dodatkowo wprowadzono oznakowanie osób pochodzenia żydowskiego gwiazdą Dawida.

W czasie Nocy Kryształowej, z 09 na 10.11.1938 r., zniszczony został dom modlitwy oraz dwa żydowskie sklepy. Od 1938 r. część oławskich Żydów zdołała wyemigrować – pozostali podzielili los swoich współwyznawców z Dolnego Śląska. W 1940 r. rozpoczęły się pierwsze deportacje z rejencji wrocławskiej. Kilkoro Żydów z Oławy zostało wywiezionych do Wrocławia, a stamtąd do obozów przejściowych dla dolnośląskich Żydów w Grüssau (Krzeszów). Do Grüssau (Krzeszów) trafili Dorothea Berg i Georg Liebermann. Następnie wywieziono ich do Theresienstadt. W obozie przejściowym w Riebnig (Rybna) przebywała m.in. Margarete Lemberg, która 30.08.1942 r., w ramach tzw. V akcji deportacyjnej, została wywieziona do Theresienstadt[1.10]. Theresienstadt jednakże nie był jedynym miejscem, do którego trafiali dolnośląscy Żydzi. Wielu z nich zostało deportowanych z Berlina lub Wrocławia do Auschwitz lub na wschód - do Rygi, Kowna czy innych miejsc Zagłady. Pochodząca z Oławy Paula Blum została deportowana z Wrocławia do getta w Izbicy, gdzie zmarła 13.04.1942 roku. Z kolei urodzony w Oławie Kurt Ehrlich trafił do getta w Łodzi z Berlina (zmarł 09.03.1942)[1.11].

Nota bibliograficzna:

  • Ohlau, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, red. G. Wigoder, S. Spector, t. 2, New York 2001, s. 931.]].
  • Ohlau (Schlesien), [w:] Alicke K.-D., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, t. 3, Gütersloh 2008, szp. 3197-3198.
  • Oława. Zarys monografii miasta, red. K. Matwijowski, Wrocław-Oława 2004.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Rosenthal F., Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 34, s. 24.
  • [1.2] Oława. Zarys monografii miasta, red. K. Matwijowski, Wrocław-Oława 2004, s. 67.
  • [1.3] Oelsner L., Schlesische Urkunden zur Geschichte der Juden in Mittelalter, Wien 1864, s. 20.
  • [1.4] Ohlau (Schlesien), [w:] Alicke K.-D., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, t. 3, Gütersloh 2008, szp. 3197-3198.
  • [1.5] Oława. Zarys monografii miasta, red. K. Matwijowski, Wrocław-Oława 2004, s. 161.
  • [1.6] Ohlau, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, red. G. Wigoder, S. Spector, t. 2, New York 2001, s. 931.
  • [1.7] Führer durch die Jüdische Gemeindeverwaltung und Wohlfahrtspflege in Deutschland 1932-1933, oprac. B. Schlesinger, Berlin 1933, s. 95.
  • [1.8] Połomski F., Ustawodawstwo rasistowskie III Rzeszy i jego stosowanie na Górnym Śląsku, Katowice 1970, ss. 51 i n.
  • [1.9] Jonca K., „Noc Kryształowa” i casus Herschela Grynszpana, Wrocław 1998, ss. 66 i n.
  • [1.10] Konieczny A., Tormersdorf, Grüssau, Riebnig. Obozy przejściowe dla Żydów Dolnego Śląska z lat 1941-1943, Wrocław 1997, ss. 111, 128, 156.
  • [1.11] Gedenkbuch "Opfer der Verfolgung der Juden unter der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft in Deutschland 1933-1945" [online] 15.07.2014, http://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/directory.html.de?result [dostęp: 11.08.2014].