Tzw. nowy cmentarz żydowski w Przemyślu znajduje się przy ul. Juliusza Słowackiego. Jego powierzchnia wynosi obecnie ok. 5,1 ha. Jest jednym z nielicznych w Polsce czynnych cmentarzy żydowskich. Bez wątpienia należy także do najpiękniej położonych i mających niemałą wartość historyczną.
W połowie XIX w. stary cmentarz żydowski był niemal całkowicie wykorzystany. Gmina została postawiona przed koniecznością organizacji nowego miejsca pochówku. Wobec rozwoju terytorialnego Przemyśla, a także zgodnie z polityką władz, zmierzającą do lokowania cmentarzy z dala od terenu zabudowanego, nowa nekropolia przemyskich Żydów została założona na ówczesnych peryferiach miasta, na stoku wzgórza przy obecnej ul. Słowackiego. Zgodnie z żydowskim obyczajem wyznaczono oddzielne kwatery dla mężczyzn i kobiet. Identyfikacja nagrobków pozwala sądzić, że początkowo zmarłych grzebano we wschodniej części cmentarza. W 1913 r. ukończono prace przy budowie ogrodzenia. Wzniesiono wtedy także zachowaną do dziś bramę, na której umieszczono napis: „Tą część muru z bramami żelaznymi ufundował w 1913 roku Arnold Rabinowicz”.
Powierzchnia nekropolii była sukcesywnie powiększana. Dokupioną w okresie międzywojennym wschodnią część cmentarza, od strony ul. Słowackiego, wykorzystywano do pochówków najbogatszych Żydów z Przemyśla.
Mimo zniszczeń, do dziś na terenie cmentarza zachowało się ok. 3000 grobów, w tym ponad 1000 macew, starodrzew i ogrodzenie z bramą od frontu. Najstarsza odnaleziona macewa upamiętnia Sarę Rachelę córkę Arona, zmarłą w 1847 r. (macewa ta może jednak pochodzić ze starego cmentarza). W treści jej epitafium wykorzystano fragment z Księgi Rodzaju: „Jakub ustawił stelę na jej grobie. Kamień ten stoi na grobie Racheli po dziś dzień”. Śladem procesów asymilacyjnych i rozwoju techniki kamieniarskiej są pomniki nagrobne z początków XX w., o nowoczesnej stylistyce, wykonane w formie obelisków, z ozdobnymi barierkami, z inskrypcjami w językach polskim i niemieckim. Warto zwrócić uwagę na grób rodziny Liebermanów, z symbolicznym grobem jednego z przywódców i posła Polskiej Partii Socjalistycznej adwokata Hermana Liebermana (1870–1941), zmarłego na uchodźstwie w Londynie.
O tragicznych losach ludności żydowskiej przypominają liczne pomniki i nagrobki ofiar Zagłady, w tym rozległy pomnik w formie kolumbarium upamiętniający Żydów zamordowanych w dniach 17–19.09.1939 roku. Po wojnie w pobliżu bramy wzniesiono pomnik poświęcony „Pamięci 4.000 Żydów, ofiar zbrodni hitlerowskich w latach 1939–1944”. Nieco dalej można odnaleźć zbiorową mogiłę Żydów z Medyki, zgładzonych przez Niemców w 1943 r. oraz symboliczny grób znanego społecznika kapitana Emila Klausnera, zamordowanego przez NKWD w Katyniu. W środkowej części cmentarza, w dwunastu masowych grobach, pochowano ofiary egzekucji niemieckich – Żydów pochodzących m.in. z Przemyśla, Stalowej Woli i Lubaczowa.
3 listopada 1986 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-161. W 2002 r., dzięki wysiłkom Piotra Szwica, Jacka Szwica, Augusta S. Frenczaka, Łukasza K. Biedki, Antoniego Sarkady, Yale J. Reisnera i Richarda Reisnera, na cmentarzu przeprowadzono prace inwentaryzacyjne. Sporządzony spis nagrobków został opublikowany w książce zatytułowanej Cmentarz żydowski w Przemyślu. Cmentarz jest nadal wykorzystywany do celów grzebalnych.
Bibliografia
- Szwic P., Szwic J., Cmentarz żydowski w Przemyślu, Przemyśl 2002.
