Jako uczestnicy rozwoju pabianickiego przemysłu Żydzi pojawili się najpierw w roli robotników. Zatrudniali się w tutejszych fabrykach, najczęściej założonych przez inwestorów pochodzenia niemieckiego (fabryka włókiennicza R. Kindlera, fabryka włókiennicza Krusche-Endera, papiernia R. Saengera, Pabianickie Towarzystwo Przemysłu Chemicznego, Fabryka Maszyn i Odlewnia Waldemara Kruschego). W okresie dwudziestolecia międzywojennego powstały w Pabianicach również zakłady przemysłowe należące do właścicieli wyznania mojżeszowego. Do znanych w mieście żydowskich rodzin fabrykanckich należeli: Lewiccy, Poznańscy, Baruchowie.

Żydowski handel i rzemiosło rozwijały się w obrębie dzielnicy żydowskiej, obejmującej Stare Miasto, tj. ulice: Bóżniczą, Kapliczną, Stefana Batorego, Stary Rynek, Garncarską, Konopną, Piotra Skargi[1.1]. Był to głównie drobny handel, usługi i rzemiosło (m. in. krawcy, szewcy, piekarze, stolarze itp.). W mieście funkcjonowały także księgarnie, apteki, drukarnie i bank[1.2].

Księga adresowa Polski z 1930 r. wymienia m. in. następujące większe firmy żydowskie w Pabianicach[1.3]:

  • Abram Hersz Adler – manufaktura, ul. Warszawska 37;
  • Borys Alder – manufaktura, ul. Warszawska 35;
  • J. Alder i Synowie – manufaktura, ul. Warszawska 37;
  • Boruch Beer – fabryka towarów wełnianych i półwełnianych, ul. Poprzeczna 5;
  • F. Beer – manufaktura, ul. Bóżniczna 3;
  • Moszek Mordka Beer – manufaktura, ul. Zamkowa 16;
  • M. Besser, Sz. Praport, Starodrowski – wykończalnia, ul. Warszawska 133;
  • Szymon Bornstein – artykuły spożywcze, ul. Nowo-Karniszewska 3;
  • Josek Bornsztajn – manufaktura, ul. Kościuszki 32;
  • L. Cychtyger – tkalnia, ul. Warszawska 51;
  • I. Cychtygier i M. Lewi – tkalnia, ul. Kilińskiego 49;
  • H. Działoszyński – farbiarnia i drukarnia, ul. Piłsudskiego 22;
  • Moszek Eilenberg – skóry, ul. Zamkowa 19;
  • Frydman i Lewi – krawcy, ul. Zamkowa 35;
  • Mojsze Gelbart – snowalnia, ul. Bóżniczna 13;
  • Zysio Gelbart – blicharnia, ul. Warszawska 38;
  • Izaak Goldring – handel drzewem, ul. Konstatynowska 11;
  • Szymon Grünberg – sprzedaż żelaza, ul. Zamkowa 25;
  • Izrael Icek Gutstadt – materiały budowlane, ul. Kościuszki 16;
  • Pinkus Katz – piwiarnia, pl. Dąbrowskiego 8;
  • Nuchim Kempner i Spółka – fabryka wody sodowej, ul. Majdany 8;
  • Szlama Kohn – sklep kolonialny, ul. Kościuszki 50;
  • Luzer Mendel Lewin – manufaktura, ul. Warszawska 16;
  • Szlama Maroko – artykuły spożywcze, ul. Szewska 4;
  • D. M. Marzyński – galanteria, ul. Kilińskiego 3;
  • Pinkus Marzyński – galanteria, ul. Zamkowa 10;
  • „Młodzieniaszek”, Julian Mandeltort – cegielnia;
  • Jakub Müller – przędza, ul. Bóżniczna 13;
  • Pabianickie Konsorcjum Przemysłowe, właściciel Lidzbarski – przędzalnia i tkalnia, ul. Mariańska 5/7;
  • Dawid Pick – tkalnia, ul. Konstantynowska 31;
  • Jakub Pick i M. Wolf – tkalnia, ul. Warszawska 82;
  • Moszek Przedborski –  artykuły spożywcze, ul. św. Jana 3;
  • Wolf Rawski – pasza, ul. Warszawska 21;
  • Idel Rotkopf – galanteria, ul. Kościuszki 38;
  • M. D. Rozen – wyroby tytoniowe, ul. Zamkowa 16;
  • J. Rozensztajn – galanteria, ul. Dąbrowskiego 10;
  • Silberstein i Weinstein – tkalnia, ul. Warszawska 73;
  • Moszek Srebrny – opał, ul. Łaska 39;
  • Szmul i Jelinowicz – tkalnia, ul. Zamkowa 61;
  • Ezra Szymkowicz – zboże i mąka, ul. Warszawska 4;
  • Chil Szlama Wajndler – mąka, ul. św. Rocha 27;
  • Josek Zylbersztang – sprzedaż zboża i paszy, ul. Warszawska 23.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Dzieje Pabianic, red. G. Missalowa, Łódź 1968.
  • [1.2] Pabianice [online] http://web.archive.org/web/20090929195446/http://www.diapozytyw.pl/pl/site/slady_i_judaica/pabianice [dostęp: 24.07.2014]; Oficjalny Portal Miejski [online] http://www.um.pabianice.pl/informator-miejski/historia-miasta/historia [dostęp: 24.07.2014].
  • [1.3] Księga adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu i rolnictwa, Warszawa 1930, s. 965.