Dokument lokacyjny Radomyśla datowany jest na 31 stycznia 1581 roku. Wystawił go król Stefan Batory nadając Mikołajowi Firlejowi, kasztelanowi bieckiemu prawo do lokowania na prawie magdeburskim miasta na gruntach wsi Dulczy i Rudy. Miastu zostały nadane prawa do dwóch jarmarków, targów w poniedziałki oraz czteroletni okres wolnizny od zobowiązań podatkowych i czynszowych. Wydaje się jednak, ze niewielka osada mogła istnieć na tym terenie już wcześniej. Począwszy od 1596 r., na terenie miasta odbywały się jeszcze dwa dodatkowe jarmarki. W Radomyślu rozwijały się cechy rzemieślnicze m.in. garncarski (zajmujący się produkcją nie tylko garnków, ale też cegieł, kafli, zabawek).

Do połowy XV w., teren Radomyśla podlegał pod archidiakonat krakowski. Funkcjonowała jedna parafia na terenie Zdziarca, wzmiankowana już w 1326 r., kolejne parafie na terenie Zgórska i Radomyśla powstają dopiero w drugiej połowie XVI wieku. W Radomyślu była to wzmiankowana w 1595 r. parafia pod wezwaniem Michała Anioła. Konsekracja parafii w Radomyślu nastąpiła dopiero w 1602 roku.

Z inicjatywy władz kościelnych w mieście założono: szpital (pierwszy już z początkiem XVII w.,), powołano zgromadzenie zakonne Braci Szpitalnych Św. Ducha de Saxia, które uposażył Mikołaj Firlej, oraz mansjonarię. Przy parafiach w Zdziercu, Zgórsku oraz Radomyślu funkcjonowały szkoły – o czym świadczą zachowane z przełomu XVI i XVII w. protokoły wizytacyjne. Natomiast w okresie „potopu”, czyli w połowie XVII w., Radomyśl znacznie podupadł pod względem gospodarczym.

W wyniku zaborów Radomyśl przypadł Austrii; administracyjne był położony na terenie cyrkułu tarnowskiego. W połowie XIX w. władze austriackie dokonały podziału cyrkułów na powiaty. W 1851 r. w Radomyślu został utworzony powiat, który istniał do 1867 r.; z kolei w 1878 r. do Radomyśla została przeniesiona z Zassowa siedziba sądu powiatowego. Podniosło to znacznie rangę miasta.

W drugiej połowie XIX w. zmieniła się struktura zawodowa miasteczka. Rozwinęły się zakłady rzemieślnicze, powstała fabryka pieców, młyn i cegielnia. Kupcy prowadzący handel trzodą chlewną, końmi i bydłem prowadzili swoje interesy daleko poza granicami miasteczka m.in. w Mołdawii. na Bukowinie i Podolu. W mieście coraz bardziej widoczna była grupa zamożnych kupców i handlarzy. W tym okresie powstała Spółka Oszczędnościowo-Pożyczkowa, Bank Kredytowy, Bank Zaliczkowy, Towarzystwo Zaliczkowe dla Handlu i Przemysłu, Radomyskie Towarzystwo Eskontowe. Ponadto funkcjonowała Ochotnicza Straż Ogniowa. Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, założone przez Ludwika Kostórkiewicza, Towarzystwo Sokół utworzyło na terenie miasteczka pierwszą wypożyczalnię i czytelnię książek. W 1907 r. została zmieniona nazwa miasteczka na Radomyśl Wielki – w celu odróżnienia od pobliskiego Radomyśla nad Sanem.

W okresie pierwszej wojny światowej front pojawił się w Radomyślu już we wrześniu 1914 roku. Miasto przechodziło z rąk do rąk, a w miasteczku m.in. Mikołaj Mikołajewicz Romanow. Przemarsze wojsk i rekwizycje znacznie zubożyły okoliczną ludność. Austriacy zarekwirowali nawet dzwon z kościoła, aby przerobić go na armaty.

W niepodległej Polsce władze samorządowe skupiły się na pomocy społecznej dla mieszkańców oraz aktywizacji gospodarczej miasteczka. Powołano opiekunów społecznych Rubina Grossa i Wacława Rusinowskiego, którzy przekazywali środki na wsparcie ubogich. Działała Spółka Oszczędności i Pożyczek, która od 1920 r. funkcjonowała jako Kasa Stefczyka. W okresie międzywojennym w miasteczku prężnie rozwijał się handel, skupiony w dużej mierze w rękach żydowskich. W Radomyślu funkcjonowały liczne sklepy (aż 21 wielobranżowych), cztery żydowskie piekarnie, kilka cukierni, 10 szynków (w tym 3 chrześcijańskie). W skali lokalnej handlowano zbożem, jajami, drobiem, królikami, końmi, trzodą chlewną, nawozami sztucznymi. Dużą rolę w życiu handlowym odgrywały targi i jarmarki. W miasteczku rozwijało się także rzemiosło, głównie krawiectwo, szewstwo, kapelusznictwo, czapnictwo, a także kowalstwo, siodlarstwo, stolarstwo i szklarstwo. Nadal działał Sąd Grodzki, w którym pracowało kilku adwokatów i notariuszy; przy Sądzie działało też więzienie.

W okresie międzywojennym nieopodal Radomyśla rozwinął się Centralny Okręg Przemysłowy. Zakłady powstały w pobliskim Mielcu, Dębicy czy Mościcach – wielu radomyślan znalazło tam zatrudnienie. W 1934 r. miasteczko dzięki staraniom burmistrza Józefa Kality odzyskało prawa miejskie.

Niemcy zajęli Radomyśl we wrześniu 1939 roku. Utworzono tu posterunek Wermachtu, „zorganizowano” prace społeczności żydowskiej, powołano Judenrat na czele z wice burmistrzem Jeremiaszem Lejbowiczem. Tragiczny los społeczności żydowskiej dopełnił się w lipcu 1942 r., gdy większość jej członków została rozstrzelana w czasie masowych egzekucji. Czas okupacji był także trudny dla chrześcijańskiej części miasta. W Radomyślu rozwijało się tajne nauczanie, działało podziemie. Praca konspiracyjna obejmowała przede wszystkim działalność szkoleniową, organizacyjną, ale także zbrojną (m.in. zrzut broni dokonany przez aliantów w 1944 r., udział w akcji „Burza”). W sierpniu 1944 r. miasto zajęły jednostki sowieckie.

Radomyśl wyszedł z wojny poważnie zniszczony. Liczba mieszkańców spadła z 3 tys. (1939) do 1156 (1945). Pierwszym powojennym wójtem w Radomyślu został Stanisław Jarosz, a burmistrzem Franciszek Szczepański. W 1952 r. miasto zelektryfikowano. W 1999 r. gmina Radomyśl weszła w skład powiatu mieleckiego województwa podkarpackiego.

Bibliografia

  • Przybyszewska M., Radomyśl Wielki. Dzieje gminy i miasta. Kielce 2001. 
Drukuj