Nie wiadomo, kiedy pierwsi Żydzi przybyli do Rybnika. Przypuszczalnie pojawili się tutaj na przełomie XV i XVI wieku, podobnie jak w innych miastach śląskich m. in. w sąsiednich Żorach. Brakuje jednak źródeł historycznych, które potwierdziłyby obecność Żydów w Rybniku w tym okresie. W 1565 r. uchwałą sejmu śląskiego Żydzi zostali wypędzeni z całego Śląska. Powrócili tutaj dopiero po aneksji Śląska przez państwo pruskie w 1742 roku. Według Wojciecha Jaworskiego najstarszą górnośląską gminą żydowską po przejęciu tych ziem przez Prusy była gmina w Cieszowej, która powstała w I połowie XVIII wieku.
Pierwsze dane liczbowe dla Rybnika pochodzą dopiero z końca XVIII wieku. Spis ludności z 1784 r. odnotował w Rybniku 42 Żydów, którzy stanowili 5,2% ogółu mieszkańców. W 1787 r. żyło tutaj 94 starozakonnych, którzy stanowili 7,5 % mieszkańców miasta. Początkowo rybniccy Żydzi nie posiadali własnej synagogi ani cmentarza. Grzebali zmarłych na cmentarzu żydowskim w Mikołowie (założonym w 1682 r.), a na modły udawali się do Żor.
W 1784 r. w życiu społeczności żydowskiej nastąpiły wielkie zmiany, bowiem weszło w życie „Urządzenie generalne Żydów w prowincjach Prus południowych i nowo-wschodnich”. Po ustaniu działań wojennych w okresie wojen napoleońskich władze pruskie wprowadziły jeszcze dwie ustawy: miejską z 1808 r. oraz tzw. emancypacyjną z 1812 roku. Na ich podstawie Żydzi uzyskali m. in. prawa obywatelskie zrównujące ich z innymi obywatelami państwa pruskiego. Otrzymali także możność zajmowania się rzemiosłem bez przynależności do cechów oraz prawo nabywania nieruchomości miejskich. To częściowe równouprawnienie ludności żydowskiej w Królestwie Pruskim umożliwiło powstanie kolejnych gmin żydowskich na Śląsku (do początku XIX wieku istniały trzy: w Żorach, Mikołowie oraz Bieruniu Starym).
W 1811 r. rybniccy Żydzi wybudowali własną bożnicę. Był to niewielki, drewniany jednokondygnacyjny budynek usytuowany nieopodal rzeki Nacyny przy obecnej ul. Raciborskiej. W 1925 r. nieruchomość, na której znajdowała bożnica należała do rodziny Mandrelów. W 1812 r. w mieście utworzono gminę żydowską. W 1815 r. rybniccy Żydzi założyli własny cmentarz. Teren pod nekropolię zakupił miejscowy kowal Józef Nowak za sumę 100 talarów niemieckich. Cmentarz został zlokalizowany u zbiegu obecnych ulic Wieniawskiego i 3 Maja. W 1815 r. w mieście żyło 160 Żydów, którzy stanowili 11,9% ogółu mieszkańców. W kolejnych latach ich liczba systematycznie rosła. W 1825 r. odnotowano już 267 Żydów, stanowiących 14,4% rybniczan. W 1828 r. w całym powiecie rybnickim żyło 1207 Żydów, stanowiąc 3,1% ogółu mieszkańców. W 1835 r. w Rybniku mieszkało 312 Żydów (15,5%), w 1845 r. – 371 (13,9%).
W latach 1842–1848 wybudowano nową murowaną synagogę na skrzyżowaniu ówczesnych ulic Zamkowej i Gimnazjalnej (obecne ul. Zamkowa i Chrobrego – obiekt zlokalizowany był na przeciwko dzisiejszego Urządu Miasta). Gmina żydowska nie dysponowała wówczas środkami potrzebnymi na budowę synagogi. W tej sytuacji budowę poparł majętny niemiecki baron Durand-Baranowice i udzielił Zarządowi wysokiej pożyczki. Budynek, który uroczyście oddano do użytku w 1848 roku, był obiektem wolno stojącym z czterospadowym dachem. Został wzniesiony w stylu neoklasycystycznym z wielką gwiazdą Dawida u wierzchołka ściany frontowej oraz dużym pomostem z balustradą przed wejściem głównym. Wnętrze synagogi było półkoliste, z wysokimi półokrągłymi oknami, z tzw. babińcem czyli galerią dla kobiet. We wschodniej ścianie znajdował się aron ha-kodesz. Najbardziej wyeksponowanym elementem wystroju synagogi była bima.
W listopadzie 1847 r. król Fryderyk Wilhelm IV wydał ustawę, która zrównała ludność żydowską w prawach politycznych i obywatelskich z ludnością chrześcijańską. Ustawa regulowała także liczne kwestie prawne dotyczące organizacji i funkcjonowania gmin żydowskich. Nadawała gminom żydowskim charakter samodzielnych korporacji publiczno-prawnych, z własnymi statutami, bez nadrzędnej hierarchii wyznaniowej. Określała także zasięg terytorialny okręgów synagogalnych. Gmina żydowska w Rybniku, razem z Wodzisławiem Śląskim i Żorami tworzyła okręg synagogalny, który w strukturze administracyjnej kraju odpowiadał powiatowi rybnickiemu. Był on jednym z 38 zorganizowanych w rejencji opolskiej.
W 1850 r. parlament pruski przyjął nową konstytucję, która ostatecznie potwierdzała nadanie Żydom praw obywatelskich. Willy Cohn tak opisywał ten fakt: „W zasadzie zakończyła [konstytucja – przyp. autora.] ten długotrwały proces. Również śląski Żyd, którego egzystencja przez pół wieku często bywała zagrożona, mógł w kraju, który stał się jego ojczyzną, wykonywać swój zawód“. W 1855 r. w mieście żyło 365 Żydów, stanowiąc 12,6% ogółu mieszkańców.
W 1855 r. urząd rabinacki w Rybniku objął dr Daniel Fraenkel (1822–1890). Fraenkel urodził się w Żorach, promocję naukową uzyskał w Halle, następnie pracował jako nauczyciel religii we Frankfurcie nad Odrą. Nie wiadomo, kiedy opuścił Rybnik. Po nim stanowisko wakowało aż przez 30 lat – do 1885 roku. Następnie do 1912 r. rybnickim rabinem był dr Braunschweiger, po nim rabinami byli dr Arthur Rosenthal, dr Nellhaus oraz Salo Levin.
W 1866 r. powstało bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza. W 1872 r. gliwicki żydowski przedsiębiorca, specjalizujący się w handlu węglem, Emanuel Friedlaender nabył pierwsze nadania górnicze w okręgu rybnickim.
W 1872 r. został założony Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych, w skład którego weszła rybnicka gmina żydowska. W 1877 r. rozwiązano szkołę żydowską. Od tej pory żydowskie dzieci musiały uczęszczać do szkoły katolickiej. W 1888 r. na zjeździe gmin żydowskich rejencji opolskiej w Gliwicach założono pozastatutowy „Verband der Synagogengemeinden in Regierungsbezirke Oppeln”, który w 1893 r. utworzył dom sierot żydowskich w Rybniku.
Żydzi specjalizowali się w krawiectwie, kuśnierstwie, złotnictwie, jubilerstwie i zegarmistrzostwie. Zajmowali się również wyrobem pieczęci, farbiarstwem, szklarstwem i drukarstwem. W rzemiosłach spożywczych zajmowali czołowe pozycje w piekarstwie, gorzelnictwie oraz piwowarstwie. Inwestowali również w przemysł hutniczy i górniczy. W latach 1885–1890 właścicielami huty żelaza pod Rybnikiem byli Salomon i Kasper Lachmanowie. Ich firma nazywała się „F-a Lachman zakłady hutnicze i sztancownia”, a od początku XX w. – Huta Żelaza „Silesia Spółka Akcyjna”. Po 1887 r. pochodzący z Gliwic żydowski przedsiębiorca Oscar Caro został właścicielem huty „Silesia” w Rybniku. Połączył ją z hutą „Julia” w Bobrku (obecnie dzielnica Bytomia), hutą „Hermina” w Łabędach, firmą „Heinrich Kern & Co” (fabryka drutu) oraz hutą „Baildon” w Katowicach. W wyniku tego połączenia powstał koncern Oberschlesische Eisenindustrie A.G. für Bergbau und Hüttenbetrieb.
Równocześnie pochodzący z Gliwic Fritz Friedlaender zaangażował się w wydobycie węgla kamiennego w okręgu rybnickim. Zakupił on tutejsze kopalnie „Emma” (obecnie „Marcel”), „Rymer”, „Anna” oraz liczne nieeksploatowane jeszcze pola górnicze. Były one wówczas niedoinwestowane oraz przestarzałe. Łączne wydobycie węgla utrzymywało się na poziomie 200 tys. ton rocznie. Friedlaender zaangażował się w proces modernizacji kopalni. Przy kopalniach budował osiedla domów dla robotników górniczych. W 1903 r. utworzył „Rybnickie Gwarectwo Węglowe”, które w latach 20. XX w. zatrudniało 13 tys. pracowników. Roczne wydobycie węgla wynosiło wówczas 2,5 miliona ton i 200 tys. ton koksu.
Pod koniec XIX w. Herman Muller założył browar, w którym w okresie międzywojennym produkowano 12 tys. hektolitrów piwa rocznie. Pozostałe dwa browary w mieście należały do rodziny Izydora i Ludwika Mullerów. Rodzina Bohm posiadła palarnię kawy, a domy towarowe należały do Alfreda Aronade, rodziny Priesterow, Emila Pragera, Józefa Manneberga i Otto Bayera. Wśród radnych miejskich byli: kupiec Abraham Prager (1891), Fabian Leuchte, kupiec Eugen Leuchter (1911), Benno Levy, Szymon Boehm, Noah Leschcziner, Ludwig Prager, Alfred Aronade i inni. Spis ludności z 1910 r. wykazał obecność w Rybniku 365 Żydów, którzy stanowili 3,1% ogółu mieszkańców.
W Rybniku dużą popularnością cieszyły się idee haskali. Nurt ten rozwinął się w latach 80. XVIII w. pod wpływem haseł oświeceniowych w krajach europejskich. Dążył do rozwoju świeckiej oświaty żydowskiej, opowiadał za asymilacją kulturalną i społeczną, sprzeciwiał się dominacji ortodoksji w życiu żydowskim. Rybniccy Żydzi na co dzień posługiwali się językiem niemieckim, niektórzy przyjmowali nawet wiarę chrześcijańską.
Koniec I wojny światowej przyniósł wielkie zmiany na Górnym Śląsku. Odrodzenie się 11 listopada 1918 r. państwa polskiego spowodowało wzrost propolskich nastrojów wśród ludności śląskiej. Doprowadziło to do konfliktu ze społecznością niemiecką i wybuchu trzech kolejnych powstań śląskich. Większość z Żydów w zdecydowany sposób opowiadała się po stronie niemieckiej. W owym czasie wielu śląskich Żydów decydowało się na wyjazd na Zachód, kierując się najczęściej do wielkich ośrodków miejskich w Niemczech. Zjawisko to występowało także w Rybniku.
W dniu 20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku. Podczas głosowania większość społeczności żydowskiej oddała głosy za pozostaniem Górnego Śląska w Niemczech. W Rybniku oddano 4714 (71%) głosów za pozostaniem miasta w Niemczech. Pomimo wyników głosowania społeczność polska doprowadziła do wybuchu III powstania śląskiego, w rezultacie którego miasto przyłączono w 1922 r. do Polski. Większość rybnickich Żydów wyjechała wówczas z miasta do Niemiec.
Po 1922 r. na tereny polskiego Górnego Śląska zaczęli napływać polscy Żydzi, pochodzący głównie z Zagłębia Dąbrowskiego, ale także z terenów dawnego Królestwa Kongresowego. Ich przyjazd częściowo rekompensował odpływ niemieckich Żydów i pozwalał przetrwać gminom żydowskim na Śląsku. Jednak napotykali oni na bardzo dużą niechęć, tak ze strony lokalnych władz miejskich, jak i mieszkających tutaj od dawna Żydów. Wynikało to z faktu, że dawne Królestwo Kongresowe było spostrzegane przez większość mieszkańców Górnego Śląska, jako tereny zacofane, biedne i gorsze kulturowo. Niechęć zasymilowanych proniemiecko Żydów budził dodatkowo konserwatyzm Żydów polskich. Postrzegani byli oni także jako konkurencja gospodarcza, a także obawiano się wzrostu tendencji propolskich. Konflikty te przenosiły się także do wewnętrznych społeczności gmin żydowskich i negatywnie wpływały na ich rozwój.
W 1923 r. gmina żydowska w Rybniku liczyła 120 członków. W okresie międzywojennym zarząd gminy opanowany był przez asymilatorów o orientacji proniemieckiej. W latach 1922–1926 przewodniczącym zarządu rybnickiej gminy był Salo Priester, a w latach 1927–1938 – Martin Kornblum. Od 1925 r. w zarządzie zasiadali między innymi: właściciel sklepu Alfred Aronade, właściciel składu odzieżowego N. Leschcziner, akcjonariusz browaru rybnickiego Maksymilian Richter oraz wspomniany wcześniej Salomon Priester – hurtownik i właściciel sklepu odzieżowego.
Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski, wraz z licznie opuszczającymi ten obszar Żydami, udawali się do Niemiec także rabini miejscowych gmin wyznaniowych. W latach 1922–1924 wyjechali rabini m. in. królewskohucki dr Goldschmidt, mysłowicki dr Bassfreund oraz rybnicki Salo Lewin. Od tej pory do likwidacji rybnickiej gminy funkcję rabina pełnił kantor Gustaw Hahn.
W latach 1922–1939 w województwie śląskim nastąpiły zmiany w stanie posiadania poszczególnych gmin żydowskich. 12 maja 1922 r., wobec mającego nastąpić wkrótce faktycznego podziału Górnego Śląska między Polskę i Niemcy, gmina katowicka odkupiła od Verband der Synagogengemeinden in Regierungsbezirke Oppeln budynek domu sierot w Rybniku wraz z przyległymi gruntami, a następnie w marcu 1927 r. odsprzedała budynek Śląskiej Izbie Rolniczej. W 1923 r. Gmina Izraelicka w Rybniku sprzedała w drodze licytacji dwie parcele, które otrzymała w wyniku zapisów testamentowych. 14 marca 1925 r. gmina stała się faktycznym właścicielem nieruchomości zlikwidowanej gminy żydowskiej w Wodzisławiu Śląskim. W 1931 r. na polecenie policji zamknięto cmentarz żydowski w Rybniku z powodu nie spełniania wymogów sanitarnych. Od tego czasu rybniccy Żydzi chowali zmarłych na cmentarzu żydowskim w Wodzisławiu.
W 1927 r. w Rybniku mieszkało 154 Żydów. Jednak w następnych latach dał się zaobserwować wyraźny wzrost liczby Żydów. W 1931 r. w mieście żyło już 261 Żydów.
Gdy w 1933 r. naziści doszli do władzy w Niemczech, część emigrantów zdecydowała się na powrót na Górny Śląsk. Decyzje o reemigracji były podejmowane na wskutek antysemickich prześladowań w Niemczech. Liczba powracających Żydów musiała być znacząca, ponieważ Urząd Wojewódzki Śląski wydał zezwolenie Zwierzchności Gmin Izraelickich w Katowicach na przeprowadzenie zbiórki pieniężnej na rzecz pomocy dla reemigrantów żydowskich. Kwestę przeprowadzono w dniach od 1 do 30 czerwca 1933 r. we wszystkich gminach synagogalnych województwa śląskiego[1.1].
12 marca 1938 r. Trzecia Rzesza zajęła Austrię, w październiku 1938 r. czeskie Sudety, a następnie 15 marca 1939 r. całe Czechy i Morawy. Niemieccy Żydzi przebywający na polskim Górnym Śląsku obawiali się dalszych roszczeń terytorialnych ze strony Adolfa Hitlera. W obliczu zbliżającej się wojny nastąpił eksodus niemieckich Żydów mieszkających na polskim Śląsku. W efekcie od 1938 r. zaczęła spadać liczebność tutejszych gmin żydowskich.
W 1938 r. gmina żydowska w Rybniku została rozwiązana przez wojewodę z powodu „niewydolności”. W 1939 r. w Rybniku mieszkało jednak 301 Żydów.
Już pierwszych dniach II wojny światowej Rybnik znalazł się pod okupacją niemiecką. W czasie kampanii wrześniowej wielu Żydów z Rybnika uciekało pieszo w kierunku Żor i Pszczyny, podążając za wycofującym się wojskiem polskim. Zmotoryzowane oddziały Wehrmachtu zawzięcie ścigały uciekinierów. Wielu z nich zostało pojmanych przez specjalne jednostki policji niemieckiej i rozstrzelanych. Zmasakrowane ciała pozostawiono w przydrożnych rowach pod Żorami i Pszczyną. W momencie wybuchu wojny w Rybniku pozostała w zasadzie biedota żydowska. Niemcy w pierwszej kolejności zaaresztowali Żydów, którzy przyjęli wiarę chrześcijańską. Zgromadzili wszystkich pozostałych Żydów w więzieniu, które znajdowało się na zamku. Początkowo Żydzi byli zmuszani do pracy pod nadzorem. Następnie wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa.
Na przełomie marca i kwietnia 1940 r. z rozkazu katowickiego Gestapo władze niemieckie Rybnika podjęły decyzję o likwidacji rybnickiej synagogi i cmentarza żydowskiego. Z cmentarza usunięto pogrzebanych, groby przeszukano, a ludzkie szczątki rozrzucono w różnych miejscach miasta, dążąc do tego, żeby zaginął wszelki ślad po Żydach w Rybniku. Cześć ekshumowanych szczątków wsypano do głębokiego dołu, na którym zbudowano istniejącą do dziś parkową sadzawkę. Najcenniejsze płyty nagrobne z białego, różowego i czarnego marmuru, pochodzące z niższej części cmentarza przeznaczonej dla zamożniejszych Żydów, przymuszeni do robót więźniowie pod eskortą gestapowców ładowali na ciężarówki, które następnie wyjeżdżały do Rzeszy. Pozostałe macewy posłużyły jako materiał budowlany. Wyłożono nimi m.in. ulicę Jankowicką oraz drogę wiodącą od stadionu sportowego na kąpielisko miejskie „Ruda”.
W kwietniu 1941 r. Niemcy utworzyli w pobliskich Ornontowicach obóz pracy przymusowej, w którym przetrzymywano mniej więcej 750 Polaków i Żydów. Więźniowie pracowali przy budowie autostrady dla firmy „Christian Krutwig”. W czerwcu 1942 r. nastąpiła likwidacja obozu. Wszystkich więźniów przewieziono wówczas do innych obozów pracy.
Na przełomie 1944 i 1945 r. w pobliskich Rydułtowach powstała filia niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Pierwszy transport więźniów dotarł 19 września 1944 r. – była to grupa 200 Żydów. Drugi transport dotarł 7 października 1944 r. – około 600–700 Żydów. Więźniowie pochodzili z Polski, Węgier, Słowacji, Czech, Niemiec, Belgii, Holandii, Francji, Włoch, Grecji i Rumunii. Pracowali w kopalni. Ewakuacja obozu nastąpiła 19 stycznia 1945 r. Więźniowie przeszli w „marszu śmierci” do Wodzisławia Śląskiego, a następnie przewieziono ich otwartymi wagonami do obozu koncentracyjnego Mauthausen.
W dniach od 17 do 21 stycznia 1945 r. przeprowadzono ewakuację więźniów z niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Ogółem ewakuowano około 56 tys. więźniów, z których kilka tysięcy poprowadzono trasą przez Rybnik. Konwojujący kolumny pieszych więźniów (każda kolumna liczyła 500 osób) esesmani zabijali więźniów słabych i wyczerpanych, którzy nie nadążali za maszerującymi. Zdarzało się, że zabijano więźniów, którzy zatrzymali się jedynie dla załatwienia swoich potrzeb fizjologicznych lub poprawienia obuwia. Aby nie niepokoić odgłosem strzałów okolicznych mieszkańców, esesmani zabijali swoje ofiary bijąc je po głowach kolbami karabinów. Za kolumnami więźniów podążały tzw. komanda egzekucyjne, które dobijały żyjących jeszcze więźniów.
22 stycznia 1945 r. niemieccy konwojenci rozstrzelali na stadionie sportowym „Ruda” przy ul. Gliwickiej w Rybniku grupę około 400 więźniów. Wielu z nich było Żydami. Kolejnych kilkuset rozstrzelano w lesie w odległości około 150 metrów za miejskim kąpieliskiem „Ruda”.
Podczas „marszu śmierci” w dniach 22–23 stycznia 1945 r. w pobliskiej wiosce Wielopole uciekło z kolumny więźniów trzech Żydów: Bronisław Goldman (z Polski) oraz Eli Heymann i Hans Ausbacher (z Niemiec). Do końca wojny byli ukrywani przez rodzinę Reginy i Konrada Zimoniów, którzy w 1990 r. otrzymali tytuł i medal Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata.
Bibliografia
- b.a., Starsi bracia chrześcijan, „Dziennik Zachodni” z 08.03.2002 r.
- Delowicz J., Obozy hitlerowskie na ziemi rybnicko-wodzisławskiej w latach 1939–1945, „Kroniki Rybnickie” 1983, nr 1.
- Fuchs K., Zur Rolle des schlesischen Judentums bei der wirtschaftlichen Entwicklung Oberschlesiens, „Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung” 1979.
- Jaworski W., Żydowskie gminy wyznaniowe w województwie śląskim (1922–1939), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1993, nr 1/2 (165/166).
- Kolarczyk J., Śladami przeszłości ziemi rybnickiej, Rybnik 2004.
- Kubit B., Marsz śmierci, Gliwice 2009.
- Piersiakowa E., Żydowski cud, „Dziennik Zachodni” z 30.11–01.12.2002.
- Rakowski P., Rybnicka Jerozolima, „Słowo Żydowskie” z 21.03.1997 r.
- Rakowski P., Rybnicki Holocaust, „Słowo Żydowskie” z 13.06.1997 r.
- Rakowski P., Żydowskie losy na Górnym Śląsku, „Słowo Żydowskie” z 18.03.1999 r.
- Trunkhardt A., Dzieje miasta Rybnika i dawniejszego państwa rybnickiego na Górnym Śląsku na podstawie wydanej w 1861 r. kroniki F. Idzikowskiego, Rybnik 1925.
- Walczak J., Rybnik. Zarys dziejów miasta od czasów najdawniejszych do 1980 r., Rybnik 1986.
- Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. V.
