Choć niektóre źródła podają, iż pierwsi Żydzi kupcy pojawili się w Radzyniu już w XVI wieku[1.1], lub nawet w XV stuleciu – tj. wkrótce po założeniu miasta[1.2], to najstarsze zachowane wzmianki o Żydach w Radzyniu pochodzą z 1661 roku. Wtedy to trzem Żydom wydano pozwolenie na osiedlenie się w mieście[1.3]. Dwóch z nich było rzeźnikami[1.4]. 

Pomimo trudnych warunków ekonomicznych i zniszczenia miasta, m.in. wskutek wojen ze Szwecją, społeczność rozwijała się powoli w II połowie XVII i na początku XVIII stulecia. Samodzielna gmina została tu utworzona zapewne w II połowie XVII w., zaś o jej pozycji i znaczeniu świadczyć może, że miała przedstawicieli na Sejmie Czterech Ziem (Waad Arba Aracot)[1.5].

Po 1752 r. radzyńska gmina znacząco zwiększyła swą liczebność, dzięki włączeniu do niej Żydów z pobliskich miejscowościi[1.1.1]. Według danych z 1765 roku mieszkało tu 537 osób wyznania mojżeszowego[1.1.2]. Miejscowi Żydzi utrzymywali się głównie z rzemiosła i handlu, a także z propinacji alkoholu.

W ciągu XIX w., pomimo ograniczeń dotyczących możliwości osiedlania się Żydów w 21-wiorstowym pasie przygranicznym, obowiązujących w latach 1823–1862, radzyńska gmina szybko rozwijała się pod względem demograficznym. Podczas gdy – według danych z początku lat 20. XIX w. – w Radzyniu mieszkało 784 osób wyznania mojżeszowego, stanowiących 43% populacji miasta, podczas gdy w 1856 r. w mieście żyło już 1301 Żydów – 53% mieszkańców[1.6].

Pod koniec XIX w. Żydzi odgrywali znaczącą rolę w rozwoju ekonomicznym ośrodka. Odgrywali ważną rolę w handlu, wiele rodzin utrzymywało się także z rzemiosła (krawiectwo, rzeźnictwo, szewstwo) oraz karczmarstwa. Pod koniec stulecia Żydzi byli właścicielami licznych nieruchomości, działały także dwie fabryki wyrobów metalowych, dwa młyny, farbiarnia i pięć olejarni, należących do żydowskich przedsiębiorców. Na początku XX w. na 390 nieruchomości w mieście, 193 należały do Żydów[1.7].

Na początku XIX w. funkcję rabina sprawował Symcha Deutsch. Kolejnym rabinem był Chaim Fein.

W ciągu XIX w. Radzyń stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Zyskał zwłaszcza sławę dzięki rabinowi Jakubowi Leinerowi, autorowi Bejt Jaakow (Dom Jakuba). Odziedziczył on przewodzenie dynastii chasydzkiej z Izbicy po jej założycielu, swoim ojcu, Mordechaju Josefie Leinerze (1800–1854). Rebe Jakub osiedlił się w Radzyniu w 1867 r. Jego syn, Gerszon Chanoch Leiner (1839–1891), który zastąpił swojego ojca w 1878 r., zasłynął wprowadzeniem zwyczaju stosowania tchelet (niebieskiego barwnika) dla cyces (frędzli rytualnych), który otrzymywał z pewnego ślimaka, występującego na brzegach Morza Śródziemnego we Włoszech. Jego zwolennicy z Radzynia przejęli ten zwyczaj, powstała nawet manufaktura wytwarzająca takie frendzle. „Błękitnych chasydów” było aż 12 tys. Kolejnym cadykiem był syn poprzednika Mordechaj Josef Eliezer Leiner, autor dzieła Tiferet Jaakow („Chwała Jakuba”); w czasie I wojny światowej przeniósł się do Warszawy. Jednak jego syn, Samuel Szlomo Leiner, powrócił do Radzynia, gdzie założył jesziwę o nazwie „Sod Hajeszarim” („Sekret Sprawiedliwych”) – tak samo, jak brzmi tytuł jednej z książek jego ojca. Był jedynym chasydem, który namówił swoich wyznawców do ukrywania się w lesie i nie ulegania Niemcom. Zginął podczas Zagłady, w 1942 r. we Włodawie. Istnienie dużego ośrodka chasydzkiego w Radzyniu było bodźcem rozwoju dla lokalnej gospodarki i przyczyniło się do wzrostu żydowskiej populacji. Chasydzi, którzy tłoczyli się na dworze, potrzebowali zakwaterowania i jedzenia. Sklepy i warsztaty cieszyły się sporymi obrotami. Nie tylko gospodarka pozostawała po wpływem chasydyzmu. Ruch chasydzki wpłynął także silnie na całą wspólnotę żydowską, która nabrała religijnej orientacji.

W 1907 r. na 6327 mieszkańców miasta, 3735 miało pochodzenie żydowskie (59%)[1.8].

W latach I wojny światowej w Radzyniu powstała pierwsza nowoczesna partia polityczna – syjonistyczno-ortodoksyjna Mizrachi, a także działająca pod jej auspicjami organizacja młodzieżowa. W 1916 r. założono oddział organizacji Ceirej Syjon.

Na początku lat 20. XX w. w Radzyniu mieszkało około 3 tys. Żydów, stanowiąc około 60% populacji ośrodka. Większość rodzin utrzymywała się z drobnego handlu i rzemiosła, działało także kilku bogatszych żydowskich przedsiębiorców, będących właścicielami niewielkich zakładów przemysłowych. Pod zarządem kahału znajdowała się synagoga, gminny dom modlitwy, dwa cmentarze, a także najprawdopodobniej mykwa i rzeźnia rytualna. Pod auspicjami gminy działały też organizacje charytatywne, m.in. Linas ha-Cedek, zajmująca się udzielaniem pomocy medycznej dla potrzebujących oraz Gemilut Chesed, założona jeszcze w czasie I wojny światowej, udzielająca potrzebującym nieoprocentowanych pożyczek. Obok gminnej Talmud-Tory i licznych prywatnych chederów, na początku lat 20. XX w. w mieście działała świecka, żydowska czteroklasowa szkoła powszechna[1.9], hebrajska szkoła sieci Tarbut oraz funkcjonująca od 1929 r. pod patronatem Agudy religijna szkoła dla dziewcząt Bet Jaakow. W 1928 r. założono Związek Kupców Żydowskich oraz Żydowski Bank Spółdzielczy, udzielający niskooprocentowanych kredytów.

W okresie międzywojennym w Radzyniu kwitło żydowskie życie polityczne. Choć we władzach gminy dominowali zwolennicy ortodoksji, skupieni w działającej od 1921 r. partii Aguda, wśród młodego pokolenia coraz większe wpływy zdobywał ruch syjonistyczny. Obok działającej od czasów I wojny partii Mizrachi, zakładano komórki innych partii syjonistycznych m. in. Partii Syjonistów Ogólnych (frakcje Al ha-Miszmar i Et Liwnot) oraz Hitachdut (w 1929 roku). Działały tu także Poalej Syjon Lewica, Syjoniści-Rewizjoniści oraz organizacje młodzieżowe: Gordonia, Betar, Ha-Szomer ha-Cair i He-Chaluc. Od 1930 r., pod auspicjami Gordonii, we wsi koło Radzynia działało gospodarstwo szkoleniowe dla pionierów pragnących wyemigrować do Palestyny. Pod patronatem organizacji syjonistycznych funkcjonowała biblioteka, służąca m. in. jako miejsce spotkań grupy teatralnej. W mieście działała także komórka Bundu wraz z młodzieżową przybudówką Cukunft oraz dziecięcą organizacją SKIF. Od 1923 r. swój oddział w Radzyniu posiadała sportowa organizacja Hakoach.

Pełne wigoru życie gminne i polityczne tego czasu było połączone z równie żywą aktywnością na polu kultury i edukacji żydowskiej. Wiele partii politycznych i ruchów młodzieżowych sponsorowało amatorskie zespoły teatralne, kursy wieczorowe. Niektóre z nich utrzymywały biblioteki.

W wyborach do rady gminy żydowskiej w 1924 i w 1929 r. Aguda dostała połowę mandatów. Jednak w 1931 r. straciła władzę, a zwyciężyli Syjoniści Ogólni w sojuszu z Mizrachi oraz reprezentanci rzemieślników. Żydzi z Radzynia byli reprezentowani w radzie miejskiej niemal proporcjonalnie do liczebności. W wyborach w 1924 i 1930 r. uzyskali 9 z 18 miejsc w radzie miejskiej. W 1939 r. stworzyli zjednoczoną listę „Blok Obywatelski”, ale zdobyli tylko 6 miejsc.

Na początku lat 30. XX w. sytuacja Żydów w Radzyniu pogorszyła się znacząco, m.in. na skutek wielkiego pożaru, jaki miał miejsce w 1929 r., i przyniósł zniszczenie części żydowskich zabudowań w centrum miasta[1.1.2].

Pod koniec 1935 i na początku 1936 r., na fali pogłębiającego się kryzysu ekonomicznego i rosnących nastrojów antysemickich, w Radzyniu, podobnie jak w wielu innych ośrodkach, doszło do incydentów skierowanych przeciwko żydowskim mieszkańcom miasta. Miejscowa endecja organizowała w mieście coroczne antysemickie spotkania, po których niektórzy uczestnicy malowali antyżydowskie napisy[1.10] W 1937 r. młodzież polskich środowisk nacjonalistycznych, zorganizowała akcję wybijania szyb w żydowskich domach i sklepach. Władze miasta oficjalnie potępiły te działania, a organizatorzy akcji zostali aresztowani[1.11].

Przed wybuchem II wojny światowej radzyńscy Żydzi aktywnie uczestniczyli w zbiórkach na rzecz Funduszu Obrony Narodowej (FON). W 1939 r. w Radzyniu mieszkało około 4 tys. Żydów.

Niemcy napadły na Polskę 1 września 1939 roku. 9 września 1939 r., w czasie niemieckiego nalotu, zbombardowana została część miasta zamieszkiwana przez ludność żydowską. Wiele osób zginęło, zniszczone zostały liczne zabudowania[1.12]. Najpierw jednak do miasta wkroczył inny okupant – Armia Czerwona, która została przyjaźnie przywitana przez komunizujących Żydów. Utworzona została milicja, w skład której wchodzili polscy i żydowscy komuniści. Na czele nowo utworzonej administracji stanął radzyński Żyd – Abraham Pinkus. Pod koniec września 1939 r., wraz z wycofywaniem się z Radzynia oddziałów Armii Czerwonej, z miasta uciekło na wschód kilkuset Żydów – głównie młodych kobiet i mężczyzn[1.13].

Ostatecznie Radzyń znów znalazł się w strefie okupowanej przez Niemcy. Z chwilą wejścia Wehrmachtu Żydzi zostali wysiedleni ze swoich mieszkań, a ich domy zostały przeznaczone na kwatery żołnierzy niemieckich[1.14]. Podczas okupacji reporterzy hitlerowskiego „Stuermera” wykonywali zdjęcia radzyńskich Żydów, które następnie były umieszczane na łamach czasopisma[1.15].

Już na samym początku okupacji wywieziono do Wisznic ok. 1 tys. Żydów radzyńskich[1.16]. Z kolei 9 grudnia 1939 r. znaczna część żydowskich mieszkańców Radzynia została przesiedlona do pobliskich Sławatycz i Międzyrzeca. Jednakże już w kwietniu 1940 r. większość powróciła do swoich domów.

Wkrótce w mieście powołano dziewięcioosobowy Judenrat i Żydowską Służbę Porządkową. W skład Judenratu wchodziło 9 Żydów. Większość spośród przebywających w Radzyniu była przymusowo zatrudniana do pracy w okolicznych gospodarstwach rolnych, a także do prac porządkowych na ternie miasta. Latem 1940 r. wszyscy Żydzi w mieście zostali przesiedleni do starej dzielnicy żydowskiej, gdzie w kwartale pomiędzy ulicami: Kozią, Dąbrowskiego i Ostrowiecką, utworzono otwarte getto[1.1.11]. Według danych z maja 1942 r. w getcie przebywało 2071 osób.

Kierownikiem niemieckiej policji bezpieczeństwa na terenie powiatu radzyńskiego był Fritz Adolf Fischer. Odznaczał się on wyjątkowym okrucieństwem wobec Polaków i Żydów[1.17]. Fischer osobiście kierował likwidacją radzyńskiego getta. Likwidacja ta rozpoczęła się wczesną jesienią 1942 roku. W dniu 20 września albo – według innych źródeł – 22 września 1942 r. Gestapo rozstrzelało poza granicami miasta około 200 Żydów, a grupę około 800 osób wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Pomiędzy 14 a 16 października 1942 r. miała miejsce akcja wyłapywania Żydów ukrywających się na terenie miasta. Ujęto wówczas około 1 tys. osób, które następnie wysłano do getta w Międzyrzecu, skąd 27 października 1942 r. także wywieziono ich do obozu zagłady w Treblince.

Zagładę przeżyło ok. 50 radzyńskich Żydów[1.18], część z nich – dzięki pomocy ukrywających ich Polaków, część – w okolicznych lasach, gdzie tworzyli oni oddziały partyzanckie. Stuosobowa grupa żydowskich uciekinierów z getta ukrywająca się w dwóch bunkrach, w lasach pomiędzy Radzyniem a Kockiem, została rozbita przez Niemców. Pozostała przy życiu piętnastoosobowa grupa pod wodzą Icchoka Kleinmana podejmowała akcje zbrojne skierowane przeciwko niemieckim okupantom i polskim kolaborantom. Inna grupa żydowskich partyzantów, dowodzona przez Leiba i Leizera Pańczaków, działała w lasach pomiędzy Radzyniem i Wisznicami; jednakże tuż przed wyzwoleniem, na początku lata 1944 r., zostali oni zgładzeni przez polskich partyzantów[1.19].

Na terenie Radzynia Polacy ukrywali ok. 10 Żydów. Franciszek Matysiewicz ukrywał Majera Tunkielbauma, jego żonę oraz bratanicę. Feliks Antosiewicz oraz Tryczyński ukrywali dwie osoby pochodzenia żydowskiego.

Po zakończeniu działań wojennych do Radzynia wróciło około dwudziestu ocalonych z Zagłady, jednak wkrótce większość z nich opuściła miasto. W latach 1944–1946 dochodziło do napaści na Żydów. Wypadki takie miały również miejsce w Radzyniu Podlaskim, np. Winderbaum z Radzynia został zamordowany w pociągu z Łukowa do Siedlec w dniu 17 września 1946 r. [1.20].

Nota bibliograficzna:

• Hapka P., Synteza dziejów miasta, Radzyń Podlaski 1999.
• Jarmuł S., Holokaust w radzyńskim powiecie w świetle wspomnień radzyńskiego Żyda i innych publikacji niemieckojęzycznych, na tle okupacyjnej rzeczywistości radzyńskiej wsi, „Rocznik międzyrzecki” 2003, t. 34.
• Jarmuł S., Powiat radzyński 1861–1914, Lublin 1961.
• Jarmuł S., Szkice z dziejów Radzynia Podlaskiego i byłego powiatu radzyńskiego, Radzyń Podlaski 1995.
• Jarmuł S., Żydowska historia cierpień w powiecie radzyńskim, „Tygodnik GROT” 1997.
• Kubiszyn M., Radzyń Podlaski, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 331–336.
• Międzybłocki B., Monografia powiatu radzyńskiego, Radzyń Podlaski 1993.
• Radzyn, [w:] Encyclopedia of Jewish Communities in Poland, t. 7 [online] https://www.jewishgen.org/Yizkor/pinkas_poland/pol7_00543.html [dostęp: 21.12.2022].
• Radzyn, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 1052.
• Radzyn, [w:] Encyclopaedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007, t. 17, s. 61.
• Radzyn Podlaski, International Jewish Cemetery Project [online] http://www.jewishgen.org/cemetery/e-europe/pol-r.html [dostęp: 21.12.2014].
• Sefer Radzyn, red. Y. Zigelman, Tel Aviv 1957 [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/radzyn/radzyn.html [dostęp: 21.12.2022].