Słupsk w XIX w. stał się drugim (po Szczecinie) największym ośrodkiem przemysłowo-handlowym na całym Pomorzu Zachodnim. Wśród najprężniej rozwijających się gałęzi przemysłowych należy wymienić przemysł spożywczy, metalowy oraz drzewny i meblarski.
Liczne na początku XIX stulecia gorzelnie wyparły już w drugiej połowie wieku duże destylarnie i producenci likierów, zaś kilkadziesiąt browarów – kilka większych producentów piwa. Istniały poza tym młyny zbożowe, duża krochmalnia i dwie wytwórnie drożdży[1.1]. Jednym z najstarszych zakładów przemysłowych, jaki funkcjonował nieprzerwanie w Słupsku przynajmniej do końca okresu międzywojennego, była fabryka likierów Nathana Blaua. Założona w 1852 r. specjalizowała się zarówno w produkcji, jak i dystrybucji przede wszystkim cięższych alkoholi: likierów, wódek smakowych i nalewek. Jej specjalnością była m. in. tak reklamowana, a przy okazji nawiązująca nazwą do położenia Słupska nad morzem, żołądkówka „Ozon”:
„Póki wędrujesz przez świat / przez morza i lądy
powinien Ci zawsze towarzyszyć / «Ozon» znad bałtyckiej plaży.
Żadna inna wódka żołądkowa / nie jest tak dobra dla mężczyzny i kobiety
i tak wzmacnia Twoją odwagę i krew / jak «Ozon» właśnie od Nathana Blaua”[1.2].
Na marginesie można zaznaczyć, że dzięki dobrze prosperującej fabryce Nathan Blau stał się ważną osobistością w mieście i samej Gminie Żydowskiej, czego wyrazem było wybranie go w 1863 r. na przewodniczącego Żydowskiej Komisji Szkolnej na cały region słupski[1.3].
Najbardziej dynamiczne zmiany dotknęły miejscowego przemysłu drzewnego i branży producentów mebli (ta gałąź przemysłu stała się dominującą zresztą w Słupsku u progu wybuchu I wojny światowej). O ile bowiem w pierwszej połowie XIX w. w Słupsku funkcjonowały zaledwie dwa i to mikroskopijnie małe tartaki, o tyle w 1893 r. było tartaków w mieście (i jego najbliższej okolicy) już pięć. Rozwinęła się także produkcja mebli (pierwsza firma została założona w 1840 r.) – we wspomnianym 1893 r. działało już sześć fabryk mebli, z których najważniejszymi były dwie należące do słupskiej rodziny Beckerów, a także założona w 1889 r. przez dwóch żydowskich przedsiębiorców firma „Decker&Blau”. Ponadregionalną renomę zyskała przede wszystkim ta ostatnia. Szybko stała się jednym z najważniejszych producentów w przemyśle meblarskim na Pomorzu Zachodnim. Fabryka „Decker&Blau” do początku XX w. zwiększyła zatrudnienie z 40 do 90 osób i rozwinęła produkcję ukierunkowaną przede wszystkim na eksport. Specjalnością zakładów były stoły, które trafiały w zdecydowanej większości do odbiorców w Berlinie i okolicy[1.4].
Inną firmą meblarską, o której warto wspomnieć, jest zakład należący do rodziny Philipstahlów, której działalność jest ciekawym odzwierciedleniem dużej dynamiki zmian w krajobrazie przemysłowego Słupska i elastyczności w działaniu miejscowych przedsiębiorców. W 1866 r. kupiec żydowski Gottschalk Philipstahl prowadzący dobrze prosperujący sklep z konfekcją damską i męską, stał się właścicielem jednej z odlewni metali (ta z kolei powstała w miejscu wcześniej istniejącej gorzelni). Na początku lat 70. XIX w. fabryka przeszła na własność synów Gottschalka, braci Moritza i Adolfa (zakładem zarządzał ten pierwszy). W miejsce odlewni uruchomiono mleczarnię i dobrze prosperującą wytwórnię drożdży prasowanych. Kolejna zmiana nadeszła na początku XX w., kiedy zlikwidowano mleczarnię, a fabryka drożdży stała się już spółką akcyjną. Obok tej fabryki krótko przed wybuchem I wojny światowej wnuk Gottschalka, a syn Moritza – Benno Philipstahl – uruchamia zakład produkujący meble. Prawdopodobnie w związku ze zmianami w rynkach zbytu po zakończeniu wojny, fabryka drożdży ostatecznie zostaje zamknięta, a produkcja firmy Philipstahla skupia się już całkowicie na wytwarzaniu mebli[1.5].
Obecność kupców żydowskich w Słupsku odznaczyła się szczególnie silnie w handlu tekstyliami. Wzorem innych ośrodków na Pomorzu Zachodnim, Prusach Zachodnich czy Wschodnich, także i w Słupsku działały żydowskie domy handlowe. Na początku XX w. było ich dwa – większy, założony w 1885 r., Kaufhaus „Tuchler&Neumann” i nieco mniejszy Kaufhaus „S. Müllerheim und Nachf.”[1.6]
W latach trzydziestych ub. w., mimo rosnącego ucisku ze stron władz miejskich i partyjnych, w Słupsku działało jeszcze kilkanaście sklepów, składów towarowych czy niewielkich warsztatów rzemieślniczych pozostających w rękach żydowskich. Wśród największych zakładów produkcyjnych regionu można wymienić łącznie sześć fabryk, których właścicielami byli jeszcze Żydzi – poza wymienionymi już trzema, także dwie fabryki cygar (Sally Arona i N.H. Simona) i fabrykę haftu A. Schallmanna[1.7]. Wzmiankowana fabryka mebli Benno Philipstahla została wykupiona przez miasto (właściciel został zmuszony do emigracji do Palestyny), a następnie na korzystnych warunkach przejęta przez konkurencyjnego przedsiębiorcę niemieckiego[1.8].
- [1.1] Lindmajer J., W epoce kapitalistycznej industrializacji (1807–1918), [w:] Historia Słupska, red. S. Gierszewski, Poznań 1981, ss. 286–288.
- [1.2] Tłumaczenie własne pierwotnie rymowanego w jęz. niemieckim ogłoszenia reklamowego fabryki Nathana Blaua, które zostało opublikowane w jednym z przewodników po Słupsku – zob. Eulitz O., Stolp in Pommern. Führer durch Stadt und Umgebung, Stolp 1926, s. 284.
- [1.3] Zob. Salinger G., Ein Rückblick und Beitrag zum Leben und Schicksal der Juden in Stolp in Pommern, Wedel 1991, s. 40.
- [1.4] Por. Lindmajer J., W epoce kapitalistycznej industrializacji (1807–1918), [w:] Historia Słupska, red. S. Gierszewski, Poznań 1981, ss. 291–292.
- [1.5] Urbaniak T., Słupsk Anno Domini 2010. 700 lat po relokacji, Słupsk 2010, ss. 153–155.
- [1.6] Por. Salinger G., Ein Rückblick und Beitrag zum Leben und Schicksal der Juden in Stolp in Pommern, Wedel 1991, ss. 74–75; Eulitz O., Stolp in Pommern. Führer durch Stadt und Umgebung, Stolp 1926, s. 267.
- [1.7] Salinger G., Ein Rückblick und Beitrag zum Leben und Schicksal der Juden in Stolp in Pommern, Wedel 1991, ss. 122–125.
- [1.8] Urbaniak T., Słupsk Anno Domini 2010. 700 lat po relokacji, Słupsk 2010, s. 154.
