Cmentarz żydowski w Sochaczewie znajduje się przy ul. Sierpniowej, na wschodnim brzegu Bzury, około 600 m na południe od Placu Tadeusza Kościuszki. Cmentarz zajmuje działkę w kształcie trapezu, o powierzchni 27848 m kw.

Cmentarz powstał co najmniej na przełomie XV i XVI w., pierwsze wzmianki o jego istnieniu pochodzą z drugiej połowy XVI wieku. W 1564 r. w dokumentach lustracji miasta zapisano: „kiedy kto umrze, tedy dawają od starego Żyda zmarłego gr 30, także i od Żydówki, a od małego Żydowięcia”[1.1].

W średniowieczu cmentarz leżał poza terenem zabudowanym, jak podają materiały archiwalne „za zamkiem”. Przez wiele lat na cmentarzu chowano wyznawców judaizmu z Warszawy i jej okolic. Również po zakupieniu gruntów pod cmentarz żydowski na Bródnie, niektórzy Żydzi z okolic Warszawy grzebani byli nadal w Sochaczewie. Kierowała nimi chęć złożenia szczątków swych zmarłych w pobliżu rodzinnych grobów, jak również niechętny stosunek do dokonywania pochówków „na pustym polu” na Bródnie[1.2].

Cmentarz jest miejscem spoczynku osób szczególnie zasłużonych dla miejscowej społeczności żydowskiej. Pochowano na nim sochaczewskich rabinów, między innymi Mosze Charyfa oraz Eliezera ha-Kohena Lipskera. Tu również spoczął zmarły w 1910 r. Awraham syn Zewa Nachuma Bornstein – cadyk z Sochaczewa.

Na cmentarzu pochowano żołnierzy Wojska Polskiego, poległych podzas obrony kraju we wrześniu 1939 roku. Zidentyfikowano nazwiska 2 z nich: strz. Pinkusa Kromberga (18 pp 26 DP) oraz kpr. Bernarda Metzendorfa (19 pp 5 DP). W wyniku zniszczeń lokalizacja ich grobów nie jest znana.

Podczas II wojny światowej Niemcy zniszczyli cmentarz. Żydzi zostali zmuszeni do wyrywania macew, które następnie wykorzystano do prac budowlanych, między innymi lotniska w Bielicach. Zburzono także ohele. Cmentarz był też miejscem licznych egzekucji. Po likwidacji getta na cmentarzu wykopano doły, przeznaczone dla osób pojmanych „po aryjskiej stronie”.

Po wyzwoleniu na terenie cmentarza znajdowała się jeszcze pewna liczba nagrobków. Większość z nich w ciągu kolejnych lat została rozkradziona lub wrzucona do Bzury. Zniszczono również grób Pinchasa (Pawła) Weinberga, pierwszego powojennego wiceburmistrza Sochaczewa i przewodniczącego miejscowego Komitetu Żydowskiego, zamordowanego przez nieznanych sprawców 20 maja 1945 roku[1.3]. W 1981 r. Urząd do spraw Wyznań uznał cmentarz za nieistniejący[1.4].

W latach osiemdziesiątych miejscowy historyk Paweł Fijałkowski, działając w imieniu Społecznego Komitetu Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, odnalazł i ustawił na cmentarzu kilkanaście macew[1.1.4].

O zabezpieczenie i upamiętnienie zdewastowanego cmentarza zabiegali także członkowie izraelskiego Komitetu Żydów Sochaczewskich. W 1988 r. doszło do spotkania władz miasta z przedstawicielami ziomkostwa. W latach 1989–1992 cmentarz został ogrodzony, na jego terenie odsłonięto 2 pomniki poświęcone ofiarom Zagłady. Odbudowano także ohel cadyków Bornsteinów. Ogrodzenie cmentarza i odbudowa ohelu zostały sfinansowane przez Jehudę Widawskiego oraz innych darczyńców z Izraela, Stanów Zjednoczonych i Szwajcarii.

Teren cmentarza otacza niewysoki, metalowy płot. Na osi bramy znajduje się odbudowany ohel cadyków Bornsteinów. Umieszczone w nim 3 tablice epitafijne upamiętniają:

• Awrahama syna Zewa Nachuma Bornsteina (1839–20.02.1910/11 adar I 5670), zięcia Menachema Mendla Morgensterna z Kocka, rabina w Parczewie, Krośniewicach, Nasielsku; pierwszego cadyka sochaczewskiej dynastii chasydzkiej, założyciela jesziwy w Sochaczewie, autora ksiąg Egle Tal i Awnej Nezer,
• Szmuela syna Awrahama Bornsteina (1855–29.12.1926/24 tewet 5687), od 1910 r. cadyka dynastii sochaczewskiej, rezydującego m. in. w Zgierzu i Łodzi, autora księgi Szem mi-Szmuel,
• Dawida syna Szmuela Bornsteina (1877 lub 1878–14.11.1942/5 kislew 5703), rabina i założyciela jesziwy w Wyszogrodzie, rabina w Łodzi i Tomaszowie, od 1926 r. cadyka sochaczewskiego, mieszkającego w Otwocku, Pabianicach i Łodzi; zmarłego w getcie warszawskim i pochowanego na cmentarzu żydowskim w Warszawie.

W ohelu znajduą się także 2 tablice, na których wymienione są nazwiska fundatorów ogrodzenia i odbudowy ohelu, m. in. Jehudy Widawskiego.

Za ohelem znajduje się pomnik poświęcony ofiarom Zagłady. Wyryto na nim napis: „Pamięci pomordowanym w czasie II wojny światowej przez hitlerowców obywatelom polskim narodowości żydowskiej, mieszkańców Sochaczewa i okolic. Postawione w 1989 r. przez rodaków z Izraela z inicjatywy Jehudy Widawskiego”.

Obok ohelu wzniesiono symboliczną ścianę płaczu, uroczyście odsłoniętą 23 lipca 1991 roku. W betonowym murze zatopiono kilka fragmentów potrzaskanych nagrobków. Umieszczone tablice w języku angielskim, jidysz i hebrajskim głoszą: „Pamiętaj! Żydzi z Sochaczewa i okolic żyli tu przez 600 lat. Zostali unicestwieni przez nazistów w latach 1939–1945”. Tablica z napisem w języku polskim została zapewne skradziona, pozostało po niej wgłębienie w betonie. W stojący obok niewielki pomnik wmurowano kilkadziesiąt fragmentów macew.

W otoczeniu ohelu i pomników można odnaleźć kilka nagrobków, wykonanych z polnych kamieni granitowych. Łącznie na cmentarzu zachowało się około 20 macew, dodatkowo kilkadziesiąt niewielkich fragmentów umocowano w betonowym półwalcu przy pomniku ofiar Zagłady. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek upamiętnia Cwi Hirsza syna Szmuela, zm. 13 czerwca 1810 r. (11 siwan 5570 r.).

Na prośbę Gminy Żydowskiej w Warszawie, w 2016 r. Fundacja Rodziny Nissenbaumów zamontowała 19 okalających cmentarz przęseł w miejsce tych, które zostały skradzione.

Spisy macew z cmentarza żydowskiego w Sochaczewie są dostępne na stronach:

• Pamięć w Kamieniu [dostęp: 16.07.2018];
• https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_25 [dostęp: 08.01.2015].