Terespol został założony na gruntach wsi Błotków (Błotkowo), wzmiankowanej w źródłach od początku XVI wieku. W 1512 roku dobra stały się własnością Iwana Sapiehy z Kodnia, w 1533 roku znalazł się w posiadaniu rodziny Hornostajów, a później – Krzysztofa Dorohostajskiego. Ten, w 1609 lub 1614 roku, podarował Błotków królowi Zygmuntowi III Wazie, który wybudował tu okazały pałac otoczony ogrodami. Osada, mieszcząca liczne zajazdy i karczmy, szybko rozwijała się m.in. dzięki bliskości Brześcia Litewskiego przy szlaku handlowym prowadzącym w kierunku Wielkiego Księstwa Litewskiego. Niemal od początku swego istnienia tereny dzisiejszego miasta i gminy Terespol zamieszkiwane były przez ludność zróżnicowaną pod względem wyznaniowym i etnicznym – w XVII, XVIII i XIX wieku, obok ludności rzymsko- i greko-katolickiej, mieszkali tu także protestanci, Żydzi oraz Tatarzy wyznający islam. W połowie XVII stulecia osada wraz z pałacem zostały splądrowane i zniszczone przez Kozaków Chmielnickiego, a w 1657 roku – przez Szwedów. W 2. połowie XVII wieku zrujnowany majątek znalazł się w posiadaniu Cypriana Brzostowskiego, zaś pod koniec stulecia właścicielem, czy też posesorem Błotkowa został kasztelan wileński Józef Bogusław Słuszka. W miejscu osady on lokował miasto, nazwane – na cześć jego żony Teresy z Gosiewskich – Terespolem, zaś w 1697 roku ufundował tu kościół p.w. św. Trójcy i sprowadził dominikanów. Na początku XVIII wieku Terespol znajdował się we władaniu Ludwika Konstantego Pocieja, który zrujnował miasteczko zaś w 1748 roku trafił w ręce podskarbiego wielkiego litewskiego Jerzego Fleminga, który w znaczący sposób przyczynił się do ekonomicznego rozwoju ośrodka. Osuszył on podmokłe tereny wokół miasteczka, budując szereg grobli, nasypów i kanałów odwadniających, Pozyskał dla Terespola przywilej na organizowanie trzech jarmarków rocznie, sprowadził tu osadników z Niemiec, dla których wystawił zbór, na pozostałościach zamku Zygmunta III wystawił piętrowy pałac otoczony ogrodami, wspierał też budowę murowanych domów w mieście. W okresie tym, Terespol – korzystnie położony przy trakcie brzeskim oraz w pobliżu przeprawy przez Bug, rozwijał się jako ośrodek administracyjny dla okolicznych dóbr a także jako ośrodek handlowo-usługowy. W 1764 roku Terespol został złupiony i częściowo spalony na skutek napadu na miasto, którego dopuścił się książę Karol Radziwiłł w akcie zemsty na Flemingu, będącym poplecznikiem Czartoryskich, zaś pięć lat później mieszczanie zostali obłożeni wysoką kontrybucją przez konfederatów barskich, co doprowadziło do ekonomicznego upadku ośrodka. Na skutek koligacji małżeńskich, kolejnym właścicielem Terespola został Adam Czartoryski. Po ostatnim rozbiorze Polski, w 1795 roku, Terespol przypadł w udziale Austrii, a dzięki swemu położeniu – tuż przy Bugu będącym granicą z cesarstwem rosyjskim – rozwijał się jako miasto przygraniczne. W latach 1814 i 1827 Terespol były niszczony na skutek kolejnych pożarów, jednakże wkrótce podniósł się z upadku. Od 1815 roku działała tu komora celna, zaś w latach 1819-1823 poprowadzono przez miasto trakt z Warszawy do Brześcia, co sprzyjało rozwojowi ekonomicznemu. Po upadku powstania listopadowego dobra terespolskie przeszły na rzecz rządu rosyjskiego, zaś w ciągu kolejnych lat, w związku z budową zewnętrznych fortów Twierdzy Brzeskiej, miasto zostało zburzone (w 1855 roku) i przeniesione nieco dalej na zachód. Według danych z 1889 roku w mieście znajdowały się: kościół parafialny murowany, cerkiew parafialna, szkoła początkowa, młyn parowy, stacja kolei żelaznej i stacja pocztowa. Oprócz Żydów, stanowiących – według niektórych źródeł – około 90% populacji ośrodka, mieszkali tu także wyznawcy kościoła greko- i rzymsko-katolickiego, a także kilku protestantów i mahometan. Jak podaje Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, spośród niemal 4.000 stałych mieszkańców Terespola, ok. 60% pracowało w pobliskim, dynamicznie rozwijającym się Brześciu. Ekonomicznemu rozwojowi ośrodka sprzyjało otwarcie w 1867 roku linii kolejowej łączącej Terespol z Warszawą, a następnie – w 1870 roku – przedłużenie jej do Brześcia.

Drukuj