Początki Żydów tarnobrzeskich wiążą się z kahałem w Dzikowie. W pierwszej połowie XVII w. gmina ta dysponowała już własną bóżnicą. W 1655 r. Szwedzi zamordowali 27 Żydów z Dzikowa. Kolejna synagoga została zbudowana w 1718 r., a w 1727 r. odnotowano istnienie cmentarza. W 1748 r. Żydzi posiadali 45 domów, a społeczność liczyła 233 osoby. W 1757 r. rzucono podejrzenie o dokonanie mordu rytualnego. Jeden z oskarżonych zmarł w czasie tortur, kilku innych powieszono bądź spalono. W 1765 r. mieszkało na terenie kahału dzikowskiego 569 Żydów, a w samym Tarnobrzegu – 410. W 1772 r. 42 rodziny żydowskie posiadały własne domy, natomiast 57 mieszkało na komornym. Było 135 dzieci, w tym 79 chłopców. Od 1779 r. Żydzi mogli przynależeć do cechów rzemieślniczych.

W I połowie XIX w. miejscowym cadykiem został Meir, brat Menachema Mendla z Leska i stryj Naftalego z Ropczyc, autor traktatu Diwrei Noam. Powstał tu silny ośrodek chasydzki. Jedna z córek Meira wyszła za mąż za Jakuba Izaaka, cadyka z Żabna, druga – za Szaloma Halberstama z Piekła, cadyka w Nowym Sączu. Po Meirze rabinem i cadykiem w Dzikowie był Eliezer Horowic (zm. 19.10.1860), syn Naftalego z Ropczyc. Następnym cadykiem był Meir z Dzikowa, syn Eliezera (1819–19.04.1877), autor dzieła Imrei Noam, a po nim – jego syn Jozue z Dzikowa (zm. 21.11.1912). Ostatnim cadykiem w Dzikowie był syn Jozuego – Alter (1879–1943), który zginął w Krakowie z rąk Niemców w marcu 1943 r. (5 dnia miesiąca adar). Jego syn Mendel Horowic, zwany Mendełe, ostatni rabin w Dzikowie i Tarnobrzegu, został uwięziony przez Niemców w obozie w Płaszowie, a potem w Mathausen, gdzie zmarł w 1944 roku. Z dynastii dzikowskiej ocalał tylko trzeci syn Mendla – Jehuda (Jehudełe), który osiadł po wojnie w Jerozolimie.

W 1870 r. gmina żydowska liczyła 2658 osób. Posiadała synagogę i dwa cmentarze. W 1880 r. w Tarnobrzegu zamieszkiwało 2768 Żydów, stanowiąc 80% ogółu ludności. Od 1890 r. działało Towarzystwo Kredytowe, na którego czele stał Lejb Eckstein, a od 1892 r. Kupieckie Towarzystwo Eskontowe, któremu prezesował Noe Goldmann. W 1900 r. w gminie mieszkało 3090 Żydów, natomiast w samym mieście 2535. Funkcjonował m.in. dom opieki dla ubogich Żydów. W 1912 r. odsetek ludności żydowskiej w Tarnobrzegu wynosił 76,3%. Odtąd jednak systematycznie malał, bowiem w 1921 r. mieszkało tu już tylko 2146 Żydów, stanowiąc 67,7% ogółu ludności. Tak znaczne zmniejszenie się liczby ludności pochodzenia żydowskiego miało związek z masową emigracją do krajów Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. Na początku XX w., dzięki fundacji barona Maurycego Hirsza, powstała w mieście szkoła hebrajska.

W okresie międzywojennym w Tarnobrzegu funkcjonował oddział Centralnego Związku Rzemieślników Żydów w Polsce, skupiający ok. 100 osób. Działało również Stowarzyszenie Kupców, któremu w 1939 r. przewodniczył Lejb Just oraz Bank Ludowy z 327 udziałowcami w 1932 roku. W 1939 r. mieszkało w Tarnobrzegu ok. 3,8 tys. Żydów.

Po zajęciu miasta 17 września 1939 r., Niemcy dokonali na rynku egzekucji 5 Żydów. Począwszy od 2 października 1939 r., część ludności żydowskiej została przez Niemców wysiedlona do Mielca i Sandomierza, a część wypędzona za San – do sowieckiej strefy okupacyjnej. Przekraczanie linii demarkacyjnej niemiecko-sowieckiej odbywało się w okolicach Radomyśla i w pobliżu Sieniawy. Podczas wysiedlania Żydów do Radomyśla, żandarmi z posterunku we dworze na Grabczynach przewozili ich łódką na drugą stronę Sanu. Niejednokrotnie na środku rzeki kazali im skakać z łódki do wody. Wielu utonęło, m.in. Józef Nassbaum i Samuel Zamojre, nauczyciele z gimnazjum im. Tarnowskiego w Tarnobrzegu. Kilkanaście rodzin, które powróciły do miasta, Niemcy rozstrzelali w 1942 r. w Baranowie Sandomierskim.

Na początku 1940 r. w budynku dawnego rabinatu i bóżnicy Niemcy zorganizowali obóz pracy dla Żydów, w którym przetrzymywali ok. 100 osób. Zmarłych z wycieńczenia grzebano na miejscowym cmentarzu żydowskim. Obóz zlikwidowano w połowie 1942 roku. Po wojnie społeczność żydowska w Tarnobrzegu nie odrodziła się.

Nota bibliograficzna

Drukuj