Tykocin był jednym z najważniejszych ośrodków żydowskich w I Rzeczpospolitej. Tutejsza gmina była w XVII i XVIII w. nazywana „pierwszą po krakowskiej w Koronie”[1.1].

Pierwsi Żydzi pojawili się w Tykocinie w 1522 r, kiedy miasto znajdowało się jeszcze pod władaniem litewskim, jako dziedziczna własność rodziny Gasztołdów[1.2].  Osiedlili się w najstarszym mieście Podlasia na mocy przywileju Olbrachta Gasztołda, kanclerza wielkiego litewskiego, późniejszego wojewody wileńskiego i trockiego. Dziesięć osób wyznania mojżeszowego pochodzących z Grodna zamieszkało wówczas w miejscu nazywanym Kaczorowo, znajdującym się na zachód od rynku, za mostem na rzece Motławie. Jak pisze Wojciech Roszkowski, mieli oni prawo do wybudowania kramic i handlu „czym będzie wola”[1.3]. Gasztołd nadał wówczas Żydom plac położony na wyspie otoczonej stawem (ze względów obronnych), na której mogli oni wznieść synagogę, a także – na pobliskim wzniesieniu – plac pod cmentarz:

W dokumencie dla osadników żydowskich Olbracht Gasztołd daje starozakonnym ostrów, czyli wyspę otoczoną stawem, na której mają wybudować bożnicę. (…) Być może pierwotnie synagoga była otoczona wodą, przemawia za tym wrzecionowaty układ ulic omijających centrum Kaczorowa. Echem wcześniejszym bożnic obronnych jest wieża późniejszego, murowanego już domu modlitwy[1.4].

Pierwszym rabinem nowej wspólnoty został  Dawid, określany w przywileju jako „doktór” (uczony)[1.5].

Na mocy kolejnych przywilejów, jakie zostały nadane Żydom tykocińskim w 1536 r. przez Gasztołda, członkowie gminy tykocińskiej zostali wyjęci spod jurysdykcji sądów miejskich i grodzkich, pozostając pod wyłączną jurysdykcją i opieką właściciela miasta. Przywileje te zostały potwierdzone w 1576 r., przez króla Stefana Batorego, który dodatkowo wydał zezwolenie na swobodne prowadzenie przez Żydów tykocińskich handlu we wszystkich miastach i wsiach królewskich, a także w innych ośrodkach prywatnych należących do duchowieństwa i szlachty[1.6].

Dogodne położenie miasta na styku traktów handlowych, a także „znaczenie Narwi jako arterii komunikacyjnej, łączącej ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rusi z Gdańskiem i zachodnimi rynkami”, sprzyjało rozwojowi handlu[1.7]. Tutejsi Żydzi zajmowali się głównie handlem solą, przyprawami korzennymi i tkaninami na skalę lokalną, krajową i międzynarodową, a także prowadzeniem operacji finansowych, a zamieszkiwana przez nich dzielnica Kaczorowo stała się centrum tutejszej wymiany. Ewa Wroczyńska i Andrzej Lechowski przytaczają przykłady tej działalności:

W 1537 r. tykociński agent kupców z Mohylewa kupił łój i odwiózł go do Warszawy. Ilja Mosiejewicz Doktorowicz zawierał w 1541 r. transakcje z kupcami norymberskimi. Aron Bosko prowadził natomiast handel z Wilnem, Kownem, Poznaniem, Lublinem. Już wówczas Żydzi z Tykocina sięgnęli po niezwykle intratne w dawnej Rzeczpospolitej zajęcie, jakim były różnego rodzaju dzierżawy ceł i dochodów skarbu książęcego i królewskiego[1.1.7].

Złoty wiek rozwoju Tykocin przeżywał po 1542 r., kiedy został włączony do majątku królewskiego jako dziedziczna własność Zygmunta Augusta (Podlasie wcielono wówczas do Korony), który zbudował sobie  w mieście zamek obronny. W tym czasie miasto zamieszkiwało kilkadziesiąt rodzin żydowskich (15% ogólnej liczby mieszkańców). Żydzi stopniowo rozszerzali obszar swojego zamieszkania w kierunku śródmieścia. Gmina tykocińska nabrała znaczenia, stała się stolicą okręgu (Galil Titkin), rozciągającego się w promieniu ok. 100 km. Zwierzchność Tykocina uznawały gminy w Siemiatyczach, Orlej, Boćkach, Zabłudowie, Choroszczy, Gródku. Tutejsza gmina wysyłała swoich przedstawicieli na Sejm Żydów Korony, co świadczyło o jej wysokiej pozycji[1.8].

Miasto zasłynęło także jako ważny ośrodek kultury i nauki talmudycznej. W Tykocinie mieszkało wielu słynnych rabinów i znawców Tory (m.in. Mordechaj Titkiner, Szmuel Eliezer Eidels „Maharszal”, Aron Charif). Stąd wywodziła się także Rywka Tiktiner (Rebeka Tykocińska), córka rabina Mordechaja Tiktinera, uczona i pisarka żydowska, tworząca w języku hebrajskim i jidysz, autorka nowatorskiego dzieła pt. Meneket Riwka, traktującego o roli kobiety żydowskiej i jej miejscu w ówczesnym systemie społecznym, a także o wychowaniu dzieci. Książka ta została wydana już po śmierci autorki w 1609 r. w Pradze, a następnie w 1618 r. w Krakowie, a znana jest w Europie Zachodniej za sprawą Jana Konrada Lufta z Norymbergi, autora wydanej w 1719 r. rozprawy De Rebecca Polona eruditorum in gente Judaica Foeminarum rariori exemplo; zachowała się także pieśń autorstwa Rebeki na święto Simchat Tora[1.9]. Rywka Titkiner była postacią wyjątkową, ponieważ w kulturze Żydów aszkenazyjskich owego czasu kobiety nie studiowały Tory i nie zajmowały się nauką.

W ciągu XVII stulecia rozlegle przywileje i swobody tykocińskich Żydów potwierdzali kolejno: Zygmunt III Waza w 1601 r., Władysław IV w 1633 r. i w 1639 oraz Jan Kazimierz w 1650 r[1.10]. W 1642 r., w miejscu starej, drewnianej synagogi znajdującej się w centrum dzielnicy Kaczorowo, wybudowano nową, okazałą bożnicę w stylu barokowym, wzorowaną prawdopodobnie na inkastelowanej (czyli: o obronnym charakterze) synagodze z Pińska, zachowaną do dziś (mieści obecnie muzeum judaistyczne). W XVII i XVIII w. synagoga tykocińska była drugą największą i najokazalszą bożnicą w Koronie, zaraz po synagodze krakowskiej. Już w 1522 r. założono cmentarz, który jest obecnie najstarszym zachowanym cmentarzem żydowskim w Polsce[1.11].

Pomimo, iż miasto wraz z dzielnicą żydowską zostało w znacznym stopniu zniszczone w czasie potopu szwedzkiego w 1660 r. (murowana bożnica ocalała), tutejsza społeczność szybko odbudowała się. Kiedy w 1661 r. Tykocin stał się miastem prywatnym – najpierw jako własność hetmana koronnego Stefana Czarnieckiego, następnie rodziny Branickich – pozostawała ona jedną z najzamożniejszych gmin na Podlasiu i północno-wschodnim Mazowszu[1.12]. Tykocińscy Żydzi zajmowali się handlem i rzemiosłem, a także lichwą i arendą. Działały tu żydowskie bractwa, będące odpowiednikami cechów zrzeszających rzemieślników chrześcijańskich. Szczególnie silną pozycję zdobyło w Tykocinie bractwo krawieckie, posiadające własną synagogę i sąd. Jak piszą Wroczyńska i Lechowski:

Dominująca rola Żydów Tykocina wśród żydowskich skupisk na Podlasiu, części Mazowsza i Litwy szła w parze z ekspansją gospodarczą w mieście i okolicy. Kupcy żydowscy przejęli cały handel lokalny i zagraniczny. Utrzymywali stałe kontakty z wielkimi ośrodkami wymiany – Gdańskiem, Królewcem i Wrocławiem. Dysponowali największymi na Podlasiu kapitałami. Importowali różnorodne towary: sukna, rozmaite tkaniny, korzenie i towary kolonialne, metale i wyroby chemiczne, ryby, śledzie, wina i wódki. Do najzamożniejszych rodzin kupieckich w II poł. XVIII wieku należeli: Gołdowie, Choroszuchowie, Siemiatyccy, Surascy. Te same rodziny skupiły też w swoim ręku najbardziej dochodową sferę ekonomiczną, jaką były w tym okresie dzierżawy i operacje kredytowo-pieniężne. Przedstawicielstwa tych rodów zasiadały także we władzach gminy żydowskiej, co dawało im bardzo wysoką pozycję w życiu miasta[1.13].

Kahał tykociński dostał w zarządzanie od dziedzica całe działy gospodarki: produkcję oraz wyszynk piwa i gorzałki, rzeźnictwo, handel mięsem, garbarstwo oraz dzierżawę okolicznych majątków ziemskich (całe wsie) i karczem.

W XVII i XVIII w. działało tu wielu słynnych talmudystów, m.in. Menachem Dawid ben Icchak, Joszua ben Josef, Elijahu Szapira czy Szalom Eliezer Rokeach[1.14].

W pierwszej połowie XVIII w. w środowisku Żydów tykocińskich miały miejsce liczne spory pomiędzy Żydami polskimi i litewskimi, w wyniku czego w 1739 r. doszło do fałszywego oskarżenia Żydów litewskich o przymusowe nawracanie chrześcijan na judaizm. Po długim śledztwie oskarżenie zostało odrzucone.

Pod koniec XVIII w. Żydzi stanowili w Tykocinie ponad połowę mieszkańców miasta, a znaczenie społeczności wzrastało. W okresie rozbiorów, na skutek niesprzyjającej polityki zaborców, Tykocin utracił jednak swe dawne znaczenie na rzecz szybko rozwijającego się Białegostoku, a tutejsza gmina zaczęła podupadać. Dobra tykocińskie zostały podzielone między zaborców. Zmieniły się trasy szlaków handlowych. Za panowania pruskiego, w latach 1795–1807, znacząco podniesione zostały podatki, wprowadzono zakaz zmiany profesji i obowiązek używania nazwisk. W okresie, kiedy Tykocin został włączony do zaboru rosyjskiego, znacznie ograniczona została autonomia gminy wyznaniowej.

Ważną dziedziną gospodarki dla społeczności żydowskiej pod zaborem rosyjskim stał się handel drewnem. Na przełomie XIX i XX w. Tykocin stał się również ośrodkiem produkcji tałesów. W mieście osiedlił się Lewi Lejb, zwany Talitmacher, który otworzył tkalnię, a następnie przekazał tajemnicę znanej w całym świecie produkcji jednemu z miejscowych tkaczy, Icchakowi Cwi Świeczkowskiemu, który z kolei wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, aby przenieść tam produkcję słynnych „tałesów tykocińskich”[1.15].

Na skutek  ograniczenia praw i zastoju ekonomicznego, w ciągu XIX w. miała miejsce masowa emigracja zarobkowa ludności żydowskiej z Tykocina, udającej się w poszukiwaniu pracy i lepszych warunków życia głównie do Ameryki Północnej, co przyczyniło się do dalszego upadku miasta. Powstawały wówczas organizacje dobroczynne, m.in. stowarzyszenie Somech Noflim, zbierające datki dla najbiedniejszych. Założone zostały także Linat ha-Cedek i Bikur Cholim.

W 1886 r. mieszczanie tykocińscy doprowadzili do utworzenia wspólnej, chrześcijańsko-żydowskiej szkoły podstawowej[1.16]. W ostatnich latach XIX w. w Tykocinie zaczął rozwijać się ruch syjonistyczny, powstawały organizacje młodzieżowe (He-Chaluc, Ha-Szmoer ha-Cair), społeczne i kulturalne. W 1921 r. wyjechali z miasta do Palestyny pierwsi chaluce, pionierzy. „Osiedle Tykocińskie” powstało w jednej z części Tel Awiwu[1.17].

W okresie międzywojennym gmina tykocińska nie zdołała odzyskać dawnej świetności, cierpiąc na skutek przemarszów wojsk polskich i radzieckich w latach 1919–1920. Większość mieszkających tu Żydów zajmowała się drobnym handlem i rzemiosłem, choć w mieście działało też kilka żydowskich młynów, browar, wytwórnia tałesów oraz fabryka pędzli i szczotek. W środowisku żydowskim w Tykocinie funkcjonowało wiele partii i organizacji o charakterze polityczno-społecznym. Obok ortodoksów skupionych w Agudzie oraz asymilatorów pod wodzą Szlomo Rosenberga i Chaima Saula Pinesa, najsilniejsze środowisko polityczne i społeczno-kulturalne tworzyli syjoniści. W mieście od 1920 r. funkcjonowała odrębna, państwowa Żydowska Szkoła Powszechna[1.18].

Przed wybuchem II wojny światowej w Tykocinie mieszkało ok. 2000 Żydów, stanowiąc ok. 44% mieszkańców miasta. Większość z nich wciąż zamieszkiwała w obrębie tzw. rynku żydowskiego, w zachodniej części dzielnicy Kaczorowo, przy ul. Holendry oraz ul. Piłsudskiego. Większość instytucji gminnych, dom rabina, mniejsze domy modlitwy oraz mykwa znajdowały się przy rzece Mołtawie, w miejscu jej ujścia do Narwi. Trudna sytuacja ekonomiczna w tym okresie sprzyjała emigracji zarobkowej do Ameryki oraz – na fali popularności ruchu syjonistycznego w Tykocinie – także do Palestyny[1.19].

We wrześniu 1939 r. Tykocin na krótko dostał się pod okupację niemiecką. Od razu rozpoczęły się represje wobec ludności żydowskiej: rabowanie dobytku oraz uwięzienie na 3 dni polskich i żydowskich mężczyzn w kościele[1.20]. Podczas okupacji sowieckiej w latach 1939–1941 Tykocin przyjął żydowskich uchodźców z terenów zajętych przez Niemcy[1.1.18].

Po ponownym wkroczeniu do miasta wojsk niemieckich w czerwcu 1941 doszło do masowych grabieży mienia żydowskiego, dokonywanych przez polskich mieszkańców miasta i okolicznych wsi[1.21]. W dniach 25 i 26 sierpnia 1941 r. miała miejsce masowa egzekucja żydowskiej ludności Tykocina, przeprowadzona przez Sonderkommando SS Bezirk Białystok pod wodzą Wolfganga Burkera. Wszystkim Żydom obecnym w mieście nakazano zgromadzenie się w rynku, skąd – po selekcji – przepędzono ich pieszo do miejscowości Zawady. Stąd ludność żydowską wywożono do lasu w pobliżu miejscowości Łopuchowo i rozstrzeliwano, grzebiąc zwłoki we wcześniej przygotowanych dołach. Zginęło wówczas ok. 1400 osób (wg E. Wroczyńskiej i A. Lechowskiego – 2500)[1.1.18], a pozostałych przy życiu ok. 150 Żydów zostało wywiezionych do getta w Białymstoku, skąd większość z nich trafiła do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince[1.22]. Z masakry ocalało jedynie kilkunastu Żydów, m.in. Eliezer Fryc, Lejbel Fryc, Menachem-Mendel Turek, Mosze Turek, Eliezer Olsztejn, Zyskin Olsztejn, Fiszel Zilbersztejn, Tauba Zilbersztejn, Mordechaj Brener, Szmul Feler, Becalel Wilga, Icchak Feler, Chaszka Ismach z dwojgiem dzieci, Lejzer Choroszucha, Alter Kac, a także uratowani wskutek wyjazdu w głąb Związku Radzieckiego: Abram Turek, jego żona Sara, ich syn Icchak i wnuki Chana i Józef, także żona i dwoje dzieci Meira Tenenbojma (fryzjera), Józef Łucki, Szmul Jachlachowicz (syn Welwla, rzeźnika), Gerszon Żelazo z żoną i córką[1.23]. Nazwiska wszystkich wymordowanych żydowskich mieszkańców Tykocina zostały umieszczone na tablicy na zachodniej ścianie miejskiej synagogi.

Masakrę Żydów tykocińskich opisał Abram Kapica, jeden z ocalałych:

Po jednej stronie ustawiono kobiety, starców i dzieci, a po drugiej stronie – mężczyzn zdolnych do marszu. Uformowano ich w szeregu czwórkami. Na czele kroczyli wysocy wzrostem: Chackiel di Hojcher, Jakub Choroszucha – kupiec drzewny oraz jego teść Mojsze Gar. Za nimi szli klezmerzy: krawiec Daniel Dojcz, grający na trąbce, Szmelke Sokołowicz, dobosz i Eli Kawka, skrzypek. Oficerowie Gestapo kazali im grać pieśń Ha-Tikwa („Nadzieja”) a potem zmusili ich do śpiewania razem z nimi piosenki niemieckiej: „kiedy płynie żydowska krew, Niemcy wygrywają wojnę". Szereg ciągnął się na przestrzeni kilometra (...). Wielu opadało z sił. To zastrzelono Szmula Babeckiego, starca, który ustał w drodze. W tym samym czasie skończyło się ładowanie kobiet na ciężarówki, które wyjechały w kierunku wsi Zawady[1.24].

Po wojnie wróciło do Tykocina kilkunastu spośród ocalałych Żydów, stali się oni jednak obiektem ataków części polskiej ludności i wkrótce wyemigrowali do Palestyny[1.25].

Nota bibliograficzna

• Chlebowski B., Tykocin, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, 1883, t. XII, s. 695 [online] https://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/695 [dostęp: 20.06.2023].
• Kirshenboim S.L., Tykocin, [w:] Encyclopaedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, Vol. 20, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007.
• Roszkowski W., Tykocin – miasteczko-bajeczka, Białystok 2003.
• Turek M., Życie i zagłada Żydów podczas niemieckiej okupacji, Kirkuty.pl [online] http://cmentarze-zydowskie.pl/tykocinzeznania.htm [dostęp: 10.06.2023].
• Weiss A., Tykocin. Holocaust Period and After [w:] Encyclopaedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, vol. 20, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007, s. 211.
• Węgrzynek H., Tykocin, [w:] Cała A., Węgrzynek H., Zalewska G., Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000, ss. 357–358.
• Wroczyńska E., Lechowski A., Wielka synagoga w Tykocinie, Białystok 2004.