O obecności Żydów w Tarnowskich Górach można wnioskować pośrednio z zakazu osadnictwa, wydanego w 1526 r. przez księcia opolskiego Jana II Dobrego, połączonego z przyjęciem przywileju króla Czech Władysława de non tolerandis Judaeis[1.1].

W 1559 r. cesarz Ferdynand I wydał edykt o wygnaniu Żydów z ziem dziedzicznych Habsburgów, m.in. Czech, Moraw i Śląska, z wyjątkiem enklaw,  takich jak Głogów, Biała Prudnicka czy Osobłoga. Żydzi ponownie opuścili wówczas okolice Tarnowskich Gór, jednak władze miasta zdawały sobie sprawę z ich roli w handlu srebrem i ołowiem; z tego powodu zezwolono im na warunkowy czasowy pobyt w obrębie murów. Każdy żydowski kupiec był zobowiązany do uiszczenia opłaty wynoszącej cztery krajcary w jednej z bram miejskich, dzięki czemu mógł przebywać w mieście przez dwanaście godzin[1.2].

W wyniku wojny trzydziestoletniej (1618–1648) nastąpiło wyludnienie wielu miast śląskich. Dążąc do poprawienia stanu finansów państwa cesarz Ferdynand złagodził w 1627 r. politykę wobec Żydów i wydał edykt zezwalający im na ponowne osiedlenie się po zapłaceniu specjalnej opłaty w wysokości 40 tys. guldenów. Dalsze koncesje poczynił traktat z 24.10.1648 r., który osadnictwo żydowskie pozostawiał zgodzie właścicieli ziemskich. Po wybuchu powstania Chmielnickiego po 1648 r. wielu Żydów uciekło przed pogromami ze wschodnich terenów Rzeszypospolitej i szukało schronienia w miastach na Śląsku. Prawdopodobnie niektórzy z nich osiedlili się w prywatnych majątkach w okolicy Tarnowskich Gór. W 1654 r. właściciel Rybnej przyjął na służbę grupę trzydziestu Żydów, którzy przyjechali z terenów Polski. Zarządzali oni majątkami i finansami tutejszych właścicieli ziemskich[1.3].

Również właściciel miasta Tarnowskie Góry, hrabia Henckel von Donnersmarck chętnie korzystał z pracy wykształconych Żydów, którzy zarządzali jego finansami, posiadłościami, lasami i rozwojem górnictwa. W połowie XVII w. niejaki Mojżesz wielokrotnie reprezentował hrabiego Donnersmarcka w jego sporach z radą miejską Bytomia. Jego imię pojawia się także przy łagodzeniu wystąpień antyżydowskich w Tarnowskich Górach i Bytomiu[1.4].

Wzrost liczebności Żydów przebywających na Górnym Śląsku wywołał zaniepokojenie sejmiku księstwa opolsko-raciborskiego, który w 1655, 1664 i 1666 r. uchwalił ustawy przypominające o zakazie osadnictwa Żydów, grożąc za nieposłuszeństwo wysokimi karami i aresztem. Dodatkowo, 23 września 1655 r. Baltazar Franciszek von Falstein, reprezentujący Urząd Zwierzchni we Wrocławiu, wystosował pismo do Gabriela hr. Henckla von Donnersmarcka, przypominające mu o obowiązku prowadzenia ewidencji Żydów, którzy przybywają z terenów Rzeczypospolitej i osiedlają się na Śląsku. Pełną ewidencję należało przesyłać do Urzędu Zwierzchniego we Wrocławiu[1.5]. Podkreślano przy tym, że prawo stałego zamieszkania na Śląsku mogli mieć tylko ci Żydzi, którzy zmienili wiarę na chrześcijańską. Z tego powodu, 4 sierpnia 1669 r. ks. Aleksander Klaybor na prośbę księcia lotaryńskiego ochrzcił w Tarnowskich Górach jednego z Żydów.

W maju 1713 r. cesarz Karol VI wydał „edykt tolerancyjny” (Toleranzpatent), zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego. Edykt cesarski dzielił społeczność żydowską na dwie części: (1) „posesjonatów” i „nieposesjonowanych” (płacili niższy podatek), oraz (2) „Żydów tolerowanych”. W tym okresie kolejni Żydzi przebywający w Tarnowskich Górach zmieniali wiarę na chrześcijańską, aby w ten sposób uzyskać prawo do normalnego przebywania na Śląsku. 2 kwietnia 1724 r. świadkiem na takim chrzcie był Karl Joseph Erdmann hrabia Henckel von Donnersmarck z pierwszą żoną Marią Joseph von Brunetti. Natomiast w dniu 9 grudnia 1725 r. hrabia znów był świadkiem, ale już wraz z kolejną żoną Marianne Elisabeth von Löwenkron.

W październiku 1726 r. Śląski Urząd Zwierzchni uchwalił patent Wegen der Juden, zakazujący Żydom osiedlania się w miejscowościach i domach, w których ich wcześniej nie było. W ten sposób zakazano osiedlania się na Śląsku nowych Żydów (tzw. obcych). Patent wprowadził również tzw. „zasadę inkolatu” – w każdej żydowskiej rodzinie zgodę na zawarcia małżeństwa i uzyskania prawa zamieszkania (inkolae) otrzymywał jedynie jeden syn. Pozostali synowie uważani byli za obcych i po uzyskaniu pełnoletności musieli opuścić granice kraju. Wprowadzenie w życie tego aktu spowodowało zwiększenie żydowskiego osadnictwa na Śląsku. Jednak cechą charakterystyczną było to, że osiedlali się tutaj bogaci Żydzi prowadzący działalność gospodarczą. W 1732 r. Karl Erdmann hrabia Henckel von Donnersmarck wydał zgodę na osiedlenie się w Tarnowskich Górach jednej rodziny żydowskiej. Była ona jednak zobowiązana wnieść opłatę w wysokości 1000 guldenów. Decyzję hrabiego zatwierdził Urząd Zwierzchni we Wrocławiu. W późniejszych dokumentach nie znajdujemy jednak żadnej wzmianki o przebywaniu tej rodziny w mieście, co pozwala przypuszczać, że przeprowadziła się gdzieś indziej[1.6].

Podczas pierwszej wojny śląskiej w 1742 r. większość Śląska znalazła się pod panowaniem Królestwa Pruskiego (za wyjątkiem Śląska Cieszyńskiego i księstwa opawskiego). W okresie tym kolejni Żydzi przebywający w Tarnowskich Górach zmieniali swoją wiarę na chrześcijańską, aby w ten sposób uzyskać prawo do normalnego przebywania na Śląsku. 17 czerwca 1753 r. jezuita Walchow ochrzcił w Tarnowskich Górach jednego Żyda. W tym samym czasie ks. Michał Kempa udzielił chrztu kolejnemu Żydowi w tarnogórskim kościele parafialnym. Świadkiem tego wydarzenia był Ludwig hrabia Henckel von Donnersmarck. W dniu 27 stycznia 1754 r. ks. Kluba udzielił w Tarnowskich Górach chrztu kilku żydowskim wychowankom księży jezuitów.

Podczas wojny siedmioletniej (1756–1763) Prusy znalazły się w bardzo ciężkiej sytuacji gospodarczej. Aby złagodzić konsekwencje kryzysu ekonomicznego władze pruskie udzieliły specjalnych przywilejów najbogatszym żydowskim fabrykantom i przedsiębiorcom. Otrzymali oni tzw. prawo do naturalizacji (Naturalisationspatente). Przywileje te dotyczyły jednak bardzo wąskiej grupy społeczności żydowskiej.

We wrześniu 1768 r. władze pruskie zakazały zakładania nowych cmentarzy żydowskich i budowania synagog bez opłacenia specjalnej koncesji. Kolejne pruskie rozporządzenia zezwalały na osiedlanie się Żydów jedynie w wioskach i wykonywanie zawodów karczmarzy, rzemieślników, piekarzy oraz dzierżawców dworskich browarów. W 1776 r. władze pruskie nakazały przesiedlenie w ciągu miesiąca czasu wszystkich Żydów żyjących po lewej stronie Odry na prawą stronę rzeki. W nowych miejscach mogli oni zamieszkiwać jedynie we wsiach. Po kilku latach, we wrześniu 1779 r. władze pruskie zmieniły zdanie i nakazały z kolei wszystkim Żydom opuszczenie wiosek i zamieszkanie w miastach. Jako główne miasto zamieszkania wskazano wówczas Gliwice. 17 sierpnia 1780 r. Kamera Wrocławska wyznaczyła pięć miast jako miasta przesiedleńcze dla Żydów. Były to Tarnowskie Góry, a także Mysłowice, Mikołów, Lubliniec i Bieruń Stary. W 1787 r. władze pruskie wycofały się z zarządzeń przesiedlania Żydów do wyznaczonych osrodków, ponieważ opuszczane przez nich miasta ponosiły zbyt duże straty gospodarcze.

Po 1779 r. na polecenie pruskiego ministra stanu do Tarnowskich Gór przyjechał przysięgły górniczy Salomon Izaak. Zajmował się on poszukiwaniem cennych złóż kruszców i to właśnie jemu powierzono rozbudowę tutejszych kopalni srebra i ołowiu. W 1784 r. otworzył kopalnię „Fryderyk”, w której w 1786 r. jeden z szybów nazwano „Isaac”. W 1790 r. tenże Salomon Izaak oprowadzał po okolicach Tarnowskich Gór najwybitniejszego niemieckiego poetę i dramaturga Johanna Wolfganga Goethego. Czynił on to z polecenia dyrektora Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu, Fridricha Wihelma von Redena.

W lutym 1808 r. władze pruskie zniosły wszystkie przywileje feudalne cechów i miast, włączając w to zniesienie przywilejów de non tolerandis Judaeis. Od tej pory Żydzi mogli za zgodą władz osiedlać się we wszystkich śląskich miastach i swobodnie nabywać nieruchomości. Wykorzystując tę zmianę nastawienia w 1808 r. w Tarnowskich Górach osiedlił się na stałe pierwszy Żyd, Beniamin Cohn. W 1812 r. dołączył do niego Isaac Bloch.

Kolejny impuls osadnictwu żydowskiemu dał edykt emancypacyjny z 1812 roku. W chwili jego wydania w Tanowskich Górach było zaledwie 15 Żydów, a w 1813 r. – już 24, stanowiąc 1,2% ogółu mieszkańców. Jeden z nich, kupiec Isaac Bloch, pełnił funkcję zastępcy radnego miejskiego.

W 1815 r. w Tarnowskich Górach powstała gmina żydowska, będąca filią kahału bytomskiego. Jej założycielami byli: Izaak Bloch, Loebel Eisner, Joseph Cohn, Lorenz Freund, Moses Gutmann, Simon Kaizer, Lazar Edelstein oraz Lazar Blumenfeld. Fakt istnienia gminy żydowskiej został oficjalnie zatwierdzony w dniu 11 lipca 1821 r. przez starostę Carla Traugotta hrabiego Henckla von Donnersmarck. W skład tarnogórskiej gminy żydowskiej wchodziły: Bobrowniki, Kozłowa Góra, Stolarzowice, Górniki, Tarnowice Stare, Pniowiec, Zbrosławice, Repty, Nowe Chechło, Sucha Góra, Lasowice, Ptakowice, Rybna, Kępczowice, Piekary Rudne. Gmina była podległa gminie żydowskiej w Bytomiu. Modlitwy były wówczas odprawiane w prywatnych domach tokarza Kolonki, Gajdzika, a następnie Natana Böhma. W lipcu 1821 r. władze pruskie zabroniły Żydom składania podpisów w języku hebrajskim. Od tego momentu we wszystkich sprawach formalnych można było używać wyłącznie języka niemieckiego.

W 1822 r. w Tarnowskich Górach założono cmentarz żydowski. W tym samym roku w mieście żyło 45 Żydów, stanowiąc 2,1% ogółu mieszkańców. Ale już w 1825 r. było 103 Żydów, którzy stanowili 4,4% ogółu mieszkańców[. W 1831 r. w Tarnowskich Górach żyło 141 Żydów, stanowiąc 4,9% ogółu mieszkańców. Tak duża społeczność nie posiadała własnej szkoły, a dzieci uczęszczały do szkoły katolickiej bądź ewangelickiej. Prywatną naukę żydowskich dzieci prowadził od 1831 r. Simon Schlesinger. Osobną szkołę żydowską utworzono dopiero w latach 40. XX w. (funkcjonowała do 1876 r.). W 1860 r. w szkole pracowało 2 nauczycieli, a uczyło się 65 uczniów. W tym samym okresie w rozwój tutejszego górnictwa zaangażowała się rodzina Cohnów. Samuel Cohn założył kopalnię rud żelaza w Nakle (1842), a następnie kolejne kopalnie w Piekarach Rudnych, Radzionkowie i Tarnowskich Górach (1856).

W 1843 r. społeczność ewangelicka doprowadziła do wprowadzenia w Tarnowskich Górach zakazu ubierania się rabinów w stroje podobne do ubrań pastorów ewangelickich. W 1846 r. w mieście żyło 267 Żydów, stanowiąc 6,3% ogółu mieszkańców.

W listopadzie 1847 r. król Fryderyk Wilhelm IV wydał ustawę die Verhättuisse der Juden, która zrównała ludność żydowską w prawach politycznych i obywatelskich z ludnością chrześcijańską. Ustawa regulowała także liczne kwestie prawne dotyczące organizacji i funkcjonowania gmin żydowskich. Określała także zasięg terytorialny okręgów synagogalnych. W 1849 r. w Tarnowskich Górach powstał Żydowski Związek Kobiet (Jüdischer Frauenverein).

W 1852 r. w Tarnowskich Górach żyło 306 Żydów, stanowiąc 6,8% ogółu mieszkańców. W 1853 r. urodził się tutaj Filip Roth (1853–1898), znany nauczyciel i kompozytor pochodzenia żydowskiego.

W 1854 r. nastąpiło przekształcenie tutejszej filii w samodzielną gminę żydowską. W skład pierwszego samodzielnego Zarządu weszli między innymi: Salomon Cohn, H. S. Freund, Simon Schlesinger. Pierwszym tarnogórskim rabinem był Loewy Freud.

W dniu 26 lutego 1855 r. we Wrocławiu zatwierdzono statut gminy tarnogórskiej. Zarząd tworzyli wówczas: Salomon Cohn, Heinrich Loewi Freund oraz Simon Schlesinger, zaś do Kolegium Reprezentantów wchodzili: Isaac Grünfeld, J. Böhm, J. Ehrkitz, E. J. Pinczower, piekarz Nathan Daniel Böhm, B. Görke, Leopold Panofsky oraz A. Schweitzer[1.7].

W 1861 r. w mieście żyło 415 Żydów, stanowiąc 7,5% ogółu mieszkańców. W 1862 r. Schlesinger i Popelhauer otworzyli kopalnię rudy żelaza w Nakle.

Ze względu na stale rosnącą liczbę Żydów, będących członkami gminy tarnogórskiej, w 1862 r. podjęto decyzję o budowie synagogi. 29 listopada 1862 r. rejencja opolska wydała stosowne zezwolenie w tej sprawie. Projekt budowlany przygotował architekt Constatin von Koschützki. 4 września 1863 r. projekt został zatwierdzony w Opolu. Nadzór na pracami sprawował budowniczy powiatowy Pollack[1.8]. W sierpniu 1864 r. zakończono prace budowlane, a 1 września 1864 r. odbyła się uroczystość poświęcenia synagogi. Nowa bożnica powstała na skrzyżowaniu ulic Królika i Szymały, na miejscu wcześniejszego domu modlitwy. Z tego powodu tarnogórscy Żydzi musieli w czasie budowy spotykać się na modlitwy w prywatnych domach. Początkowo tymczasowa sala modlitw znajdowała się w domu Gajdzika, a od 13 sierpnia 1863 r. – u Nathana Daniela Böhma. W tym czasie funkcję tarnogórskiego rabina pełnił Mores Stark. W okresie budowy synagogi Zarząd i reprezentację tarnogórskiej gminy żydowskiej stanowili: D. Roth, Nathan Daniel Böhm, Isaac Grünfeld, H. Zarek, S. Haymann, L. Haymann, J. Böhm, A. Lustig, E. Perls, F. Schindler, Ph. Guttmann, R. S. Rosenthal[1.9].W 1865 r. nowym tarnogórskim rabinem został dr Alexander Kohut, a następnie od 1867 r. kolejno: dr Herbut, dr Jakob Bassfreund, dr Abraham Lowenthal oraz dr Levi Emmerich. Przed 1868 r. w Tarnowskich Górach powstało Towarzystwo Opieki nad Chorymi i Pogrzebowe Chewra Kadisza (Verein für Krankenpflege und Leichenbestattung zu Tarnowitz)[1.10].

W 1872 r. został założony Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), w skład którego wchodziła tarnowska gmina żydowska. W tymże roku w Tarnowskich Górach żyło 589 Żydów. W 1876 r. w mieście powstał Izraelicki Związek Panien w Tarnowskich Górach (Israelitischer Jungfrauen-Verein zu Tarnowitz). Jego zarząd tworzyły: Natalie Fränkel, Selma Goerke oraz Emma Fuchs. Do Komisji należały: Rickel Rischowsky, Rosalie Ehrlich, Amalie Ritter, Eugenie Kamm, Amalie Roth oraz Marie Roth. W składzie Komitetu Mężów znajdowali się: M. Epstein, Simon Leschnitzer, Adolf Panofsky, J. Cohn i Louis Schlesinger[1.11].

W 1885 r. społeczność żydowska w Tarnowskich Górach osiągnęła swoje maksimum liczebności: 627 osób. W całym powiecie tarnogrodzkim żyło wówczas 1160 Żydów, stanowiąc 2,4% ogółu mieszkańców. W 1899 r. w Tarnowskich Górach wybudowano łaźnię rytualną (mykwę). Przełom XIX i XX w. charakteryzował się wzrostem emigracji Żydów na zachód. Z tego powodu w 1900 r. w mieście pozostawało 418 Żydów.

W 1904 r. w skład Kolegium Reprezentantów wchodzili: Feliks Rischowsky, Adolf Panofsky, Emanuel Fischer, Benno Cohn, Max Moeller, Ferdinand Rosenthal, J. Silbermann, H. Blumenreich, Mortiz Krebs i Hermann Böhm. Natomiast do Zarządu należeli: F. Pinkuss, Adolf Baum, Emanuel Preuss, Zygfryd Kamm oraz Adolf Bloch[1.12].

W 1908 r. nowym tarnogórskim rabinem został dr Hirsch Gradenwitz. W 1910 r. z powodu procesów migracyjnych w mieście pozostawało już tylko 329 Żydów. Pomimo wyraźnego spadku liczebności, w 1912 r. wybudowano nowy dom gminny, wzniesiony w miejscu wcześniejszego zakupionego w 1887 roku. Prawdopodobnie w 1914 r. nastąpiła kolejna zmiana tarnogórskiego rabina; został nim dr Markus Melchior.

Pod koniec I wojny światowej, w 1917 r. odbyły się wybory do władz gminy żydowskiej w Tarnowskich Górach. Wybrano te same osoby, co w 1911 i 1914 roku. Rolę przedstawicieli pełnili: Emanuel Fischer, Leo Panofsky, Kurtzweg, Stahl oraz Sigismund Noher. Pozostałymi pełnoprawnymi członkami rady byli: Benno Cohn, Hermann Böhm, Hermann Blumenreich i Theodor Behnsch. Na zastępców wybrano: Alberta Fischera, Louisa Grätzera, Juliusa Frischlera i Salomona Blocha. Następnie, 8 stycznia 1918 r. Kolegium Reprezentantów wybrało dwóch zarządców i zastępców: Maxa Moellera, Kamma, Cohna, Schweigera i Perlberga. Podczas głosowania Salomon Bloch i Julius Frischler awansowali w radzie na miejsce reprezentantów Stahla i Kurtzwega, którzy albo wyjechali z miasta, albo umarli[1.13].

Koniec I wojny światowej przyniósł wielkie zmiany na Górnym Śląsku. Odrodzenie się 11 listopada 1918 r. państwa polskiego spowodował wzrost propolskich nastrojów wśród ludności śląskiej. Doprowadziło to do konfliktu ze społecznością niemiecką i wybuchu trzech kolejnych powstań śląskich. Śląscy Żydzi znaleźli się pośrodku tej dziejowej zawieruchy przetaczającej się przez Śląsk. Większość z Żydów w zdecydowany sposób opowiadała się po stronie proniemieckiej. W złożonych okolicznościach, w 1920 r. odbyły się kolejne wybory do władz gminy żydowskiej w Tarnowskich Górach. Przedstawicielami zostali wybrani: Benno Cohn, Hermann Böhm, Theodor Behnsch oraz Hermann Blumenreich. Pozostałymi pełnoprawnymi członkami rady byli: Albert Fischer, Louis Grätzer, Elias Bach i Max Totzek. W miejsce zmarłego Emanuela Fischera wprowadzono do rady Oskara Ansbacha. Pozostałymi członkami Kolegium Reprezentantów stali się Sigismund Noher i Leo Panofsky[1.14].

W owym czasie wielu śląskich Żydów decydowało się na wyjazd na Zachód, kierując się najczęściej do wielkich ośrodków miejskich w Niemczech. Zjawisko to wystąpiło także w Tarnowskich Górach, znajdując potwierdzenie w składzie zarządu gminy. Jak podaje Krzysztof Gwóźdź, w krótkim okresie czasu, spośród owych wybranych w 1920 r. pozostał na swym stanowisku tylko jeden. Był nim Albert Fischer. W miejsce pozostałych dobrano Salo Behnscha, Oskara Brauera oraz Isaaka Reina. 12 grudnia 1920 r. odbyło się posiedzenie zgromadzenia, podczas którego wyłoniono trzech członków wchodzących w skład władzy wykonawczej gminy – zarządcą został Max Moeller, a jego zastępcami Aaron Perlberg i Fedor Schweiger[1.1.14].

W latach 1920–1923 rabinem był dr Michatz, a następnie w latach 1923–1925 – Oskar Wachsner.

20 marca 1921 r. przeprowadzono plebiscyt na Górnym Śląsku. Podczas głosowania większość społeczności żydowskiej oddała głosy za pozostaniem Górnego Śląska w Niemczech. W Tarnowskich Górach oddano 7451 głosów za Niemcami (85,2%). Pomimo to społeczność polska doprowadziła do wybuchu kolejnego powstania śląskiego. W 1922 r. Tarnowskie Góry znalazly się w Polsce.

Po zmianie przynależności państwowej miasta większość tutejszych Żydów wyemigrowała do Niemiec. Identyfikowali się z Niemcami i nie godzili się na życie w innym kraju. Na ich miejsce, na tereny polskiego Śląska zaczęli po 1922 r. napływać polscy Żydzi. Pochodzili oni w większości z Zagłębia Dąbrowskiego, ale także z terenów dawnego Królestwa Kongresowego. Ich przyjazd częściowo rekompensował odpływ niemieckich Żydów i pozwalał przetrwać gminom żydowskim na Śląsku.

W 1925 r. w Tarnowskich Górach mieszkało 193 Żydów, stanowiąc 0,5% ogółu mieszkańców. Pomimo wielkich zmian i migracji gmina żydowska okazała się bardzo stabilna. Dowodem na to były wyniki przeprowadzonych w 1926 r. wyborów do władz. Przedstawicielami zostali wybrani: Leo Panofsky, Benno Cohn, Max Totzek, Salomon Bloch, Oskar Brauer, Jakob Hirschmann, Jakob Huppert, Simon Böhm oraz dr Sigismund Freuthal. W gronie dziewięciu reprezentantów znalazło się aż pięciu pełniących ten urząd wcześniej, a sześciu pochodziło ze znanych tarnogórskich rodzin żydowskich. Jest to dowodem, że tutejsza gmina żydowska utrzymała w tych trudnych czasach swoją stabilność, a także mocne konserwatywne, proniemieckie nastawienie. W latach 1925–1928 rabinem w Tarnowskich Górach był dr Theodor Kohlberg, który następnie przeprowadził się do Królewskiej Huty.

W latach 1927–1929 Max Totzki i Oskar Brauer najprawdopodobniej wyjechali z miasta, gdyż zostali zastąpieni przez Jakoba Hupperta i Jakoba Hirschmanna[1.15]. 22 października 1928 r. nowym rabinem Tarnowskich Gór został dr Natan Rübner, który pełnił swoje obowiązki aż do 1939 roku.

9 grudnia 1929 r. odbyły się wybory do władz gminy tarnogórskiej. Na reprezentantów wybrano: Leo Panofsky'ego, Salomona Blocha, Jakoba Hupperta, Simona Böhma oraz Jakoba Hirschmanna. Wakaty po Benno Cohnie i dr Sigismundzie Freuthalu uzupełniono Albertem Fischerem i Hermannem Blumenreichem. Członkami zgromadzenia zostali: Simon Brauer, Leo Perlberg, Adolf Gerstler i Isidor Freiberg. Kolegium Reprezentantów zebrało się 18 marca 1930 r. Na zarządców gminy wybrano jednogłośnie Alexandra Cohna oraz Salomona Blocha, a ich zastępcami zostali Jakob Hirschmann i Leopold Halbreich[1.16].

Około 1930 r. w mieście powstał oddział Organizacji Syjonistycznej, który zachęcał tarnogórskich Żydów do wyjazdu do Palestyny. W 1931 r. w całym powiecie tarnowsko-górskim mieszkało 360 Żydów, stanowiąc 0,6% ogółu mieszkańców.

Gdy w 1933 r. naziści doszli do władzy w Niemczech, część niedawnych emigrantów na Zachód zdecydowała się na powrót do Tarnowskich Gór. W ten sposób liczebność Żydów w mieście ponownie wzrosła do około 300 osób.

W sierpniu 1934 r. syjoniści uruchomili w mieście obóz o nazwie „Gemilus Chaudim” [właściwie Gemilut ha-Udim – „Stowarzyszenie Podżegaczy”]. Z jego zajęć jednorazowo korzystało dziesięć osób, które przez pół roku uczyły się pracy na roli. Wykładano także język hebrajski oraz historię i geografię Bliskiego Wschodu. W tym samym roku w mieście powstało Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno Sportowe „Makabi”. Przeprowadzony w 1936 r. spis ludności wykazał, że w Tarnowskich Górach żyło 360 Żydów, z których 183 posługiwało się językiem polskim, 109 – językiem niemieckim, 66 – językiem jidysz, a tylko jeden władał językiem hebrajskim.

12 marca 1938 r. III Rzesza zajęła Austrię, w październiku 1938 r. – czeskie Sudety, a następnie 15 marca 1939 r. – całe Czechy i Morawy. Niemieccy Żydzi przebywający na polskim Górnym Śląsku obawiali się dalszych roszczeń terytorialnych ze strony Hitlera, co mogłoby doprowadzić do wybuchu wojny niemiecko-polskiej. Wielu niemieckich Żydów mieszkających na polskim Śląsku, zdając sobie sprawę a antysemickiej polityki Hitlera, wolało nie czekać na dalszy przebieg wydarzeń i wyjeżdżało na Zachód. Z tego też powodu liczebność społeczności żydowskiej w Tarnowskich Górach w 1939 r. spadła do 113 osób.

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając II wojnę światową. Już w pierwszych dniach wojny Tarnowskie Góry zajęły wojska niemieckie. Jeszcze we wrześniu Niemcy spalili synagogę, której ruiny rozebrano w 1943 roku.

W 1940 r. Niemcy przeprowadzili w Tarnowskich Górach akcję konfiskaty mienia żydowskiego[1.17]. Następnie zgromadzili wszystkich tarnogórskich Żydów w Lasowicach. Władze powiatowe donosiły już w 1940 r., że miasto jest „wolne od Żydów”. Prawdopodobnie w następnych miesiącach Żydzi z Tarnowskich Gór byli stopniowo przewożeni do gett w Będzinie, Częstochowie, Dąbrowie Górniczej, Krakowie, Sosnowcu i Zawierciu. W maju 1942 r. Niemcy przeprowadzili wielką akcję wywózki śląskich Żydów do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Tarnogórscy Żydzi najprawdopodobniej znaleźli się wówczas w „transportach śmierci”, które trafiły do komór gazowych.

Bibliografia

• Górny M., Stan i struktura ludności Tarnowskich Gór w latach 1801–1872, „Studia i Materiały z Dziejów Śląska” 1986, nr 15.
• Gwóźdź K., Żydzi w okresie Habsburgów, [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000.
• Gwóźdź K., Żydzi w okresie międzywojennym, [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000.
• Gwóźdź K., Żydzi w okresie pruskim, [w:] Historia Tarnowskich Gór, red. J. Drabina, Tarnowskie Góry 2000.
• Immerwahr W., Juden in Oberschlesien, maszynopis z 1932 r.
• Heitmann M., Lordick H., Przyczynek do historii Żydów na Śląsku, [w:] Przebudź się serce moje i pomyśl, Berlin – Opole 1995.
• Jaworski W., Ludność żydowska w województwie śląskim w latach 1922–1939, Katowice 1997.
• Klose P., Stadtchronik der freien Bergstadt Tarnowitz in deutscher Sprache. Die Juden in Tarnowitz. Maszynopis w Archiwum Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej.
• Maser P., Weiser A., Juden in Oberschlesien, t. I, Berlin 1992.
• Nowak J., Kronika miasta i powiatu Tarnowskie Góry, Tarnowskie Góry 1927.
• Piekarniczyk A. i Ł., Społeczność żydowska, Tarnowskie Góry i okolice [online] 13.04.2005, http://www.tarnowskiegory.one.pl/historia/spolecznosc-zydowska.html [dostęp: 04.11.2014].
• Piernikarczyk J., Historja miasta Tarnowskich Gór 1526–1926, Tarnowskie Góry 1926.
• Rabin I., Vom Rechtskampf der Juden in Schlesien (1582–1713), [w:] Jahresbericht der judisch-teologischen seminars fur das Jahr 1926, Breslau 1927.
• Walerjański D., Dzieje Żydów w Wolnym Mieście Górniczym Tarnowskie Góry, „Rocznik Muzeum w Tarnowskich Górach” 2008, t. II.
• Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Pismo Muzealno-Humanistyczne Orbis” 2005, t. V.
• Walerjański D., Zatarty czas – Żydzi w Tarnowskich Górach, „Montes Tarnovicensis” 2006, nr 23 [online:] http://www.montes.pl/montes23/montes_18.htm [dostęp: 04.11.2014; niedostępne 20.03.2023].
• Winkler C., Historische Nachrichten über die Stadt Tarnowitz, „Myslowitzer Stadtblatt” 1863, nr 25.
• Zivier E., Die Entwicklung der jüdischen Bevölkerung in Oberschlesien, [w:] Jubiläumsbericht anlässlich des Synagogen-Gemeinden-Verbandes des Regierungsbezirks Oppeln 1888 bis 1913, Königshütte 1913.