Potężny ceglany budynek stojący przy ul. Górczewskiej 15 ozdobiony jest granitową tablicą z 1923 roku. Na tablicy widnieje następujący napis: „Hipolitowi i Ludwice Wawelbergom, fundatorom instytucji tanich mieszkań w XXV rocznicę założenia 1898–1923”.
Dziad Hipolita był zwykłym tragarzem, jego ojciec, Henryk, jako sprzątacz uczył się czytać i pisać na księgach buchalteryjnych. Za pożyczone pieniądze założył niewielki kantor, który wkrótce przekształcił w duży dom bankowy. Z okazji pięćdziesięcioletniej rocznicy założenia banku, syn Hipolit Wawelberg oferował niebagatelną sumę 300 tys. rubli na rzecz budowy tanich mieszkań dla robotników. W roku 1898 uzyskał pozwolenie od rządu carskiego na założenie Fundacji Tanich Mieszkań imienia Hipolita i Ludwiki Małżeństwa Wawelbergów. Prezesem fundacji został jego szwagier Stanisław Rotwand, który zaangażował się również finansowo w to przedsięwzięcie. Domy zbudowane z inicjatywy rodziny Wawelbergów można nazwać pierwszą w Warszawie kolonią robotniczą z bogatym programem społecznym. Zapewniały robotnikom tanie mieszkania. Kontynuatorką tych działań stała się później Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa i Towarzystwo Osiedli Robotniczych.
Pierwsze dwa bloki wybudowano w ciągu jednego roku. Było w nich razem 178 mieszkań, z czego ponad połowa miała dwie izby, co okazało się za drogie dla robotników. Dlatego też kolejny blok, ukończony w 1900 r., liczył 131 mniejszych mieszkań. Wawelbergowie, świadomi wagi edukacji, nie zapomnieli o szkole. Niestety, budynek szkolny nie istnieje już od dawna. Na terenie osiedla znajdowała się również łaźnia, ozdobiona szczytami jak w średniowiecznym zamku. Zburzono ją już w XXI w.
W mieszkaniach przy Górczewskiej mieszkali zarówno Żydzi jak i Polacy. Okolica była uboga, zabudowana drewnianymi chatynkami albo tzw. murowanymi oficynkami z mnóstwem przybudówek. W tym otoczeniu solidny, ceglany, czteropiętrowy budynek był wręcz zjawiskowy[1.1].
Projektantem zachowanego do dzisiaj kompleksu gmachów był Edward Goldberg (1842–1928), budowniczy klasy III (tytuł ten uzyskał w 1868 r. w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu). Od 1883 r. Goldberg na stałe mieszkał w Warszawie. Pełnił funkcję budowniczego w komitecie techniczno-budowlanym Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Był też wykładowcą konstrukcji budowlanych w Szkole Inżynierskiej im. Hipolita Wawelberga i Stanisława Rotwanda. Zaprojektował m. in. Szkołę Handlową Zgromadzenia Kupców m. Warszawy przy ul. Prostej 14 (róg Waliców 2/4), która była kontynuatorką Szkoły Handlowej założonej przez Leopolda Kronenberga.
Bibliografia
- Małkowska-Bieniek E., Śladami warszawskich Żydów, Warszawa 2008
