Najstarsze wzmianki informujące o obecności Żydów w Warce pochodzą z 1581 roku[1.1]. Jednak właściwe osadnictwo zostało zapoczątkowane w połowie XVIII wieku[1.2]. W tym też okresie powstały podstawowe elementy gminnej infrastruktury: cmentarz i drewniana synagoga.

Impulsem sprzyjającym rozrastaniu się miejscowej społeczności żydowskiej było ulokowanie w niej w 1829 r. siedziby jednej z dynastii cadyków. W Warce osiadł wówczas Izrael Icchak Kalisz (1779–1848). Pod wpływem cadyka z Lelowa Dawida Biedermanna stał się on zwolennikiem chasydyzmu. Był uczniem Widzącego z Lublina, a następnie Simche Binema z Przysuchy. Po śmierci tego ostatniego w 1829 r. osiedlił się w Przysusze, gdzie przewodził części miejscowych chasydów. Z czasem przeniósł się do Warki. Nauki Izraela Icchaka Kalisza wydano w zbiorach Ohel Icchak i Huccak Chen. Jego uczniami byli m. in. późniejsi cadycy: Jaakow Arie Guterman z Radzymina, Jechiel Danziger z Aleksandrowa, Dow Ber z Białej Rawskiej. Najstarszy syn Izraela Icchaka – Jaakow Dawid założył własną dynastię w Mszczonowie. Młodszy syn Mordechaj Menachem Mendel Kalisz po śmierci ojca w 1848 r. zrzekł się praw sukcesji na rzecz Szragi Fajgla z Grójca. Ten jednak po kilku miesiącach zmarł. Mordechaj Menachem Mendel Kalisz został zmuszony do objęcia przewodnictwa dworu chasydów wareckich. Wsławił się ciągłym milczeniem, które traktował jako rodzaj modlitwy, stad nadano mu przydomek „Milczący Cadyk”. Po jego śmierci w 1868 r. zastąpił go syn Symcha Bunem Kalisz (1851–1907), który przeniósł dwór do Otwocka. Po wyjeździe poprzednika do Palestyny w 1905 r. kolejnym cadykiem wareckim został Menachem Mendel Kalisz z Maszewic (ok. 1870–1919), urzędujący już jednak tylko w Otwocku i Warszawie[1.3]. W 1897 r. w mieście mieszkało 2548 Żydów[1.1.2].

W XIX w. do Warki zaczęli napływać z nieodległej Warszawy zwolennicy asymilacji. Ich rola jednak w końcu XIX i początkach XX w. była marginalna. Prymatowi chasydów w mieście zaczęli dopiero zagrażać syjoniści. Przedstawiciele syjonizmu stali się aktywni zwłaszcza w międzywojniu, gdy utworzyli bibliotekę hebrajską, koło dramatyczne i oddział organizacji Ha-Szomer ha-Cair. Syjoniści rywalizowali wówczas też ze zwolennikami ideologii socjalistycznej, którzy grupowali się w związku krawców i związku szewców. Młodzież chętnie uczestniczyła w spotkaniach koła samokształceniowego[1.4]. Wedle spisu z 1921 r. w Warce zamieszkiwało 2176 Żydów pośród 4306 mieszkańców[1.1.2].

Po wybuchu II wojny światowej wielu Żydów z Warki zdołało uciec do Związku Radzieckiego. Ci, którzy pozostali, padli ofiarami licznych represji ze strony Niemców. Okupanci spalili miejscową synagogę, uważaną za jedną z najpiękniejszych w Polsce[1.1.2]. 28 listopada 1940 r. okupant niemiecki utworzył getto. Umieralność w nim była bardzo wysoka z powodu chorób. Dzielnica zamknięta została zlikwidowana 22 lutego 1941 roku. Jej więźniów, ok. 2,8 tys. osób wywieziono do getta w Warszawie. W trakcie wysiedlenia niektórzy zbiegli[1.5], ale znakomita większość poniosła ostatecznie śmierć w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Treblinka[1.1.2]. Zginął tam uznawany za odstateniego przedstawiciela dynastii Markus Menachem Mendel Kalisz (ur. 1894).

Nota bibliograficzna

• Fijałkowski P., Rzekomy przywilej „de non tolerandis Judaeis” a początki osadnictwa żydowskiego na Mazowszu, [w:] Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach polskich, t. 2, red. K. Pilarczyk, S.Gąsiorowski, Kraków 2000.
• Warka, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, ss. 1424–1425.
• Wurke. Izkor Buch, Tel Awiw 1976.