W średniowieczu Wrocław był jednym z większych skupisk ludności żydowskiej w Europie Środkowej. Gmina żydowska istniała z pewnością w pierwszej połowie XII wieku. Jej założycielami mogli być żydowscy uchodźcy z Pragi, o których wspominał czeski kronikarz Kosmas. Najstarszy materialny dowód obecności Żydów we Wrocławiu stanowi nagrobek kantora Dawida, syna Sar Szaloma, który zmarł 4 sierpnia 1203 r. (wedle kalendarza gregoriańskiego) – co świadczy o tym, że cmentarz był czynny już na przełomie XII i XIII wieku.

Początkowo status prawny Żydów wrocławskich był bardzo korzystny – pozostawali pod specjalną opieką księcia. W 1267 r. sytuacja zmieniła się w wyniku postanowień synodu prowincjonalnego arcybiskupstwa gnieźnieńskiego we Wrocławiu. Żydom ograniczono dotychczasowe swobody, wyznaczając specjalne strefy osiedleńcze. W każdym mieście mogło istnieć tylko jedno takie miejsce oraz tylko jedno miejsce zebrań religijnych (bożnica).

W latach 1273–1290 książęta wystawiali liczne dokumenty i przywileje, których celem była ochrona ludności żydowskiej. Po 1273 r. taki dokument wystawił książę Henryk IV Probus. Na jego mocy wrocławscy Żydzi mieli zagwarantowane bezpieczeństwo osób i mienia, a także nienaruszalność cmentarzy. Przywilej ten został potwierdzony przez księcia Henryka V Grubego. Żydzi trudnili się handlem, lichwą (udzielaniem kredytów) i rzemiosłem. Wśród żydowskich rzemieślników można było spotkać rzeźników, piekarzy i kucharzy. Na początku XIV w. we Wrocławiu było aż 12 żydowskich jatek.

W XIV w. sytuacja Żydów uległa znacznemu pogorszeniu. W latach 1349 i 1360 w mieście doszło do pogromów ludności żydowskiej, po których Żydów wypędzano z Wrocławia. Przed pogromem w 1349 r. w mieście mieszkało 70 rodzin żydowskich, po pogromie zostało ich 5 lub 6. Wkrótce jednak Żydzi ponownie osiedlili się w mieście.

W 1453 r. do Wrocławia przybył franciszkanin i inkwizytor Jan Kapistrano. W wyniku jego kazań, w których oskarżał Żydów o różne formy świętokradztwa (bezczeszczenie hostii, porwanie i zabicie chrześcijańskiego dziecka), doszło do procesu, a następnie spalenia na obecnym pl. Solnym 41 Żydów. Pozostałym skonfiskowano mienie i wypędzono z miasta, dzieci do lat 7 ochrzczono i oddano na wychowanie chrześcijanom. Po tych wydarzeniach nastąpił kres średniowiecznej gminy żydowskiej we Wrocławiu. Został on przypieczętowany 30 stycznia 1455 r. nadaniem przez króla polskiego Kazimierza IV Jagiellończyka prawa zakazującego Żydom stałego pobytu w mieście – de non tolerandis Judaeis.

Średniowieczna dzielnica żydowska obejmowała obecne ulice: Uniwersytecką, św. Barbary, Nożowniczą, plac Uniwersytecki oraz północne części ulic Kuźniczej i Więziennej. Do XIX w. zachowały się nazwy ulic świadczące o ich pierwotnym charakterze – Judengasse i Rabbinergässel (zaułki: Żydowski i Rabinacki). Na terenie dzielnicy mieściły się także bożnice – we Wrocławiu pomimo postanowień synodu z 1267 r. działało ich kilka.

Do połowy XVII w. w mieście nie było gminy żydowskiej, jednak Żydzi pojawiali się tu kilka razy do roku – podczas jarmarków, targów i świąt kościelnych. Pierwszym Żydem, który osiedlił się w 1657 r., po ponad 200 latach żydowskiej nieobecności, był Zachariasz Lazarus z Nachodu – dzierżawca mennicy. Był on także założycielem nowożytnej gminy żydowskiej, a w jego domu utworzono pierwszą bożnicę. W XVII w. Żydzi nie posiadali własnego cmentarza – zmarłych chowali w Brzegu Dolnym, Krotoszynie, a nawet w Białej, Lesznie i Głogowie.

W 1722 r. w mieście mieszkało już 775 Żydów – zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem. Jednak w 1738 r. na podstawie zarządzenia cesarza Karola VI wszystkim „nieuprzywilejowanym Żydom” nakazano opuścić Wrocław.

Sytuacja Żydów zmieniła się po przejściu Śląska pod panowanie Prus. W 1744 r. król pruski Fryderyk II wydał edykt, który regulował sytuację Żydów; ich liczba w mieście została ograniczona, ale umożliwiono założenie uznanej przez władze gminy żydowskiej. Od XVIII w. Żydzi osiedlali się w okolicach ówczesnego pl. Żydowskiego (obecny pl. Bohaterów Getta) i kwartałów zamkniętych ulicami: Krupniczą, św. Antoniego, Ruską, św. Mikołaja i zaułkami wzdłuż ul. Kazimierza Wielkiego. Na terenie utworzonej w ten sposób dzielnicy żydowskiej miała także siedzibę większość instytucji związanych z gminą żydowską. Pod koniec XVIII w. w tej okolicy funkcjonowało siedem bożnic.

Ordynacja miejska z 1808 r. zezwoliła Żydom na nabywanie gruntów w mieście oraz nadawała im prawa i obowiązki mieszczan, a w 1812 r. ogłoszono edykt emancypacyjny, który zrównywał w prawach społeczność żydowską z innymi mieszkańcami państwa pruskiego.

W latach 30. XIX w. w gminie żydowskiej doszło do konfliktu między konserwatystami a liberałami. Dotyczył on obsadzenia urzędu drugiego rabina, na który wybrano Abrahama Geigera – promotora postępu i reform w liturgii żydowskiej. Doprowadziło to w latach 40. XIX w. do rozłamu i utworzenia dwóch komisji kultowych – liberalnej i konserwatywnej. Na ich czele stały organy kolegialne, które wybierały dwóch naczelnych rabinów – ortodoksyjnego (konserwatywnego) i liberalnego (postępowego). Pierwszym gminnym rabinem liberalnym został Abraham Geiger – wybitny żydowski teolog i orędownik judaizmu reformowanego.

W 1861 r. odnotowano maksymalny udział Żydów wśród wrocławian – 7,5%; do 1910 r. liczba ta spadła do ok. 4%. Współżycie z otoczeniem nie zawsze układało się harmonijnie – w 1855 r. ukazała się powieść Gustawa Freytaga Soll und Haben („Winien i ma”), przedstawiająca Wrocław jako miejsce przenikania Ostjuden (ukazanych jako „obcych” z Polski), niosących ze sobą nieuczciwość i oszustwa. Książka ta miała w latach 1855–1922 aż sto czternaście wydań.   

Przełom XIX i XX w. to okres największego „wybuchu” aktywności żydowskiej we wszystkich dziedzinach życia miasta. Żydzi byli m. in. członkami naukowego Śląskiego Towarzystwa Kultury Ojczystej, loży masońskiej Kosmos, Wrocławskiej Szkoły Poetyckiej i  szczególnie Towarzystwa Humboldta na Rzecz Kształcenia Ludu. Działały też stowarzyszenia stricte żydowskie: Towarzystwo Przyjaciół, grupujące zwolenników haskali (w jego kręgu obracał się nie będący Żydem Tomasz Mann) czy Loża Lessinga, organizująca  życie kulturalne. W XX w. pojawiły się organizacje wyrażające wspólne dla całej Europy Środkowej nurty życia politycznego: Wrocławski Związek Syjonistyczny, konserwatywna Aguda, sportowe stowarzyszenie Bar Kochba (związane z ruchem Makkabi). Działalność dobroczynną na wielką skalę prowadziły fundacje Jonasa Fränckla, prowadzące m. in. znany szpital. Czynne było też Żydowskie Seminarium Teologiczne przy obecnej ul. Włodkowica (budynek rozebrano w latach siedemdziesiątych XX w.).

Niemiecka społeczność Żydów wrocławskich dała wiele wybitnych postaci współczesnemu światu. Na czele jest pewnie genialny fizyk Max Born (1882–1970), ale pochodzą stąd także Edyta Stein (1891–1942), intelektualistka, w 1987 r. wyniesiona na ołtarze katolickie; socjalista Ferdinand Lasalle (1825–1864); biolog i lekarz Leopold Auerbach (1828–1897), odkrywca fragmentu układu nerwowego, zwanego nervenplexus Auerbacha; fizyk Leo Graetz (1856–1941), twórca układu prostowników, zw. układem Graetza; chemik Fritz Haber (1868–1934), odkrywca syntezy amoniaku, laureat Nagrody Nobla w 1918 r.; Albert Neisser (1855–1916), wielki dermatolog; rodzina Ehrlichów (ale bez noblisty Paula Ehrlicha, mieszkańca niedalekiego Strzelina); przodkowie m. in. żony Tomasza Manna – Katji, Jeffreya Sachsa, Olivii Newton John, a nawet Moniki Levinsky (rodzina Lewińskich). Na cmentarzu niemieckim pochowany jest Gottfried Galle (1812–1910), odkrywca planety Neptun.

W lata międzywojenne społeczność żydowska Wrocławia weszła jako w dużym stopniu zasymilowana, wykształcona grupa mieszkańców. Jednakże w późniejszym okresie pojawiły się problemy ekonomiczne, konieczne stało się wspomaganie ubogich (pod koniec lat dwudziestych z pomocy społecznej korzystało aż 30% pacjentów szpitala żydowskiego). Wraz z wprowadzeniem równych wyborów spadło polityczne znaczenie Żydów – reprezentacja w radzie miejskiej zmalała z 30 do 5%. Najgroźniejszym zjawiskiem stał się jednak lawinowo narastający antysemityzm. Żydów wykluczono z turystycznego Związku Alpejskiego („góry powinny być wolne od żydostwa”), pojawiły się próby bojkotu lekarzy, a nawet uczniów. Ale i w tej pogarszającej się sytuacji nastąpiło doniosłe wydarzenie – po długich przygotowaniach otwarto pionierskie Muzeum Żydowskie (1929).

Po dojściu Hitlera do władzy sytuacja Żydów wrocławskich systematycznie pogarszała się. Już w 1933 r. przystąpiono do ograniczenia praw publicznych ludności żydowskiej. W 1935 r. weszły w życie ustawy norymberskie, których celem było usankcjonowanie nierówności prawnej opartej na kryteriach „krwi i rasy”. Podjęto także ich eliminację z życia gospodarczego poprzez zarządzenia ministerialne, których realizacją zajęły się władze miejskie. W wyniku terroru antyżydowskiego część Żydów wyemigrowała z Niemiec. Apogeum nastrojów antysemickich miało miejsce w czasie wydarzeń „Nocy Kryształowej”, które we Wrocławiu miały brutalny przebieg. Podpalono, a następnie wysadzono w powietrze Synagogę Na Wygonie. Pozostałe synagogi zdemolowano, a ich wyposażenie częściowo spalono – budynki jednak przetrwały. Zdemolowano ok. 500 sklepów należących do Żydów, 10 żydowskich gospód i ok. 35 przedsiębiorstw. Do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie wysłano wówczas 2200 wrocławskich Żydów.

Na początku lat 40. XX w. rozpoczęły się wywózki dolnośląskich Żydów – od końca 1941 r. do połowy 1944 r. wysiedlono ich w 11 transportach – do Kowna, Izbicy, Theresienstadt, Auschwitz oraz do obozów zagłady w Sobiborze i Bełżcu.

Po 1945 r. we Wrocławiu osiedliła się liczna grupa ocalałych z Zagłady Żydów polskich. Od początku miasto stało się silnym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego. Pionierami społeczności żydowskiej we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku stali się byli więźniowie obozu Gross-Rosen i jego licznych filii. Od września 1945 r. do Wrocławia napływali żydowscy emigranci z terenów zajętych przez Związek Radziecki. Pod koniec 1946 r. liczba Żydów w mieście wynosiła ok. 15 tysięcy. W maju 1945 r. rozpoczęła działalność Żydowska Kongregacja Wyznaniowa, która prowadziła Synagogę Pod Białym Bocianem oraz trzy domy modlitwy. Wrocław stał się siedzibą Wojewódzkiego Komitetu Żydowskiego. W mieście zaczęły powstawać liczne organizacje żydowskie, szkoły i placówki społeczne.

Władze komunistyczne postanowiły uczynić z Wrocławia punkt zborny dla pragnących wyjechać do USA i Palestyny. W efekcie, w lutym 1946 r. w mieście przebywało aż 100 tys. Żydów. Działały cztery synagogi: dwie przy Włodkowica 9 oraz przy Żeromskiego 24 i Oleśnickiej 11. Czynne były koszerna stołówka, koszerne jatki, mykwa, szkoła religijna Talmud-Tora, wydawnictwo „Niderszlezje” i dwa cmentarze (na Ślężnej i na Kozanowie).

Niebawem jednak liczba ludności żydowskiej na skutek ogromnych migracji i wyjazdów szybko spadła – ok. 1955 r. mieszkało już tylko ok. 3,8 tys. Żydów. Czynna była szkoła podstawowa im. Szolema Alejchema i związane z nią VII Liceum Ogólnokształcące. W owym czasie Wrocław był także ogólnopolskim ośrodkiem produkcji macy; od 1962 r. wypiekano ją taśmowo.

Kolejna fala wyjazdów nastąpiła w 1968 roku. Pozostało po niej w mieście ok. 500 osób. Lata późnej PRL przyniosły zanik aktywności żydowskiej; nasiliły się małżeństwa mieszane, zamykano kolejne instytucje, choć nadal działał TSKŻ i kongregacja wyznania mojżeszowego. W 1974 r. władze odebrały Synagogę Pod Białym Bocianem.

Odrodzenie rozpoczęło się po 1986 r., kiedy to odnową gminy zajął się przybyły z Krakowa Jerzy Kichler. Od początku lat dziewięćdziesiątych wznowiły działalność organizacje charytatywne, zahamowano także odpływ ze wspólnoty młodych ludzi. W 1994 r. odzyskano synagogę. Podjęły działalność szkoła Lauder Etz-Chaim, przedszkole oraz jedyny w Polsce chór synagogalny. W mieście zaczęto organizować konferencje naukowe, wystawy i imprezy kulturalne poświęcone tematyce żydowskiej. Rozwijano badania naukowe nad faszyzmem i Zagładą na Śląsku, a także dziejami Żydów dolnośląskich po II wojnie światowej. W 1993 r. na Uniwersytecie Wrocławskim powstało Centrum Badania Kultury i Języków Żydów Polskich, przekształcone w roku 2003 w Studium Kultury i Języków Żydowskich.

Do 2006 r. we Wrocławiu funkcjonowała samodzielna Gmina Wyznaniowa Żydowska, którą następnie włączono w strukturę Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP i przekształcono w Oddział ZGWŻ we Wrocławiu. Oddział posiada własnego rabina. W mieście nadal działa TSKŻ, a także kilka organizacji zajmujących się kulturą i edukacją żydowską – m.in. Fundacja Bente Kahan oraz Fundacja Kultury i Edukacji Żydowskiej GESHER.

Nota bibliograficzna

  • Cohn W. I., Żadnego prawa – nigdzie: dziennik z Breslau 1933–1941, Wrocław 2010. 
  • Łagiewski M., Wrocławscy Żydzi 1850–1944: zapomniany rozdział historii, Wrocław 2010.
  • Rahden T. van, Jews and other Germans: civil society, religious diversity, and urban politics in Breslau, 1860–1925, Madison, Wis. 2008.
  • Rahden T. van, Juden und andere Breslauer: die Beziehungen zwischen Juden, Protestanten und Katholiken in einer deutschen Grossstadt von 1860 bis 1925, Göttingen 2000.
  • Stolarska-Fronia M., Udział środowisk Żydów wrocławskich w artystycznym i kulturalnym życiu miasta od emancypacji do 1933, Warszawa 2008.
  • Wrocław, [w:] Śladami Żydów. Dolny Śląsk, Opolszczyzna, Ziemia Lubuska, Warszawa 2008, ss. 54–59.
  • Ziątkowski L., Dzieje Żydów we Wrocławiu, Wrocław 2000.
Drukuj