Osadnictwo żydowskie w Żarkach rozpoczęło się w XVI wieku. Na przełomie XVI i XVII w. utworzono tutaj kahał[1.1] Gmina podlegała kahałowi powiatowemu w Lelowie. W 1741 r. w Żarkach zamieszkiwało 113 dorosłych Żydów, głównie przy Rynku. Zobowiązani byli płacić rocznie na rzecz kościoła 150 zł. Pierwsza synagoga powstała prawdopodobnie jeszcze w XVI wieku. W XVIII w. zbudowano drugi obiekt kultu religijnego w mieście – dom modlitwy, który pełnił jednocześnie funkcję elementarnej szkoły religijnej (cheder)[1.2]. W 1765 r. w mieście było 787 Żydów[1.3].

Dokumenty z 1790 r. wymieniają obecność w Żarkach dwóch drewnianych synagog, szpitala żydowskiego i chederu. W mieście żyło 17 żydowskich rzemieślników pracujących w dwunastu różnych zawodach. W owym czasie w Żarkach mieszkali już lekarze żydowscy[1.4]. W połowie XVIII w. na przedmieściach założono cmentarz żydowski. Kolejny utworzono w 1820 roku.
Według Anatola Leszczyńskiego w Żarkach mieszkało: w 1791 r. – 348 Żydów, w 1827 r. – 702 Żydów, w 1857 r. – 1544 Żydów, w 1864 r. – 2291 Żydów, w 1897 r. – 2250 Żydów[1.5]. Trudnili się głównie drobnym handlem i rzemiosłem.

Warto odnotować, że w 1810 r. w Żarkach przyszedł na świat Izrael Ejbuszowicz, przyszły rabin Radomia. Do dwudziestego roku życia pobierał nauki w Żarkach, a od 1840 r. aplikował w Radomiu, gdzie pozostał[1.6]. W 1832 r. w wyniku epidemii cholery w Żarkach zmarło 40 Polaków i 170 Żydów.

W 1821 r. w Królestwie Polskim zniesiono kahały, wprowadzając dozór bóżniczy. Żarecki dozór został podporządkowany okręgowi w Lelowie. W 1836 r. w dozorze żareckim byli: Judka Fajner, Ejzyk Sztybl, Izrael Piotrowski; w 1859 r.: Mordka Siwek, Jakub Kornberg, Icyk Wajntraub. W połowie XIX w. w Żarkach wybudowano murowaną synagogę[1.7]. Około 1870 r. wybudowano trzecią synagogę, będącą synagogą reformowaną. Była to synagoga najbardziej okazała wzniesiona w stylu neoromańsko-mauretańskim. Styl ten zatarł się dopiero po przebudowach przeprowadzonych w latach 1954-1957, koniecznych ze względu na zniszczenia hitlerowskie. Obok synagogi reformowanej - od strony południowej - stała mniejsza, starsza synagoga wzniesiona w stylu klasycystycznym. Synagoga ta została zniszczona podczas II wojny światowej. 

W XIX w. Żydzi wzięli walny udział w industrializacji Żarek, budując warsztaty, fabryczki i młyny. Wyszły stąd wówczas wybitne jednostki, które zyskały szeroki rozgłos także poza granicami miasta. Warto wymienić zwłaszcza Jakuba Epsztajna (1771–1843) – protoplastę dynastii bankierów, zwolennika postępu (m. in. stroju europejskiego), fundatora tzw. synagogi niemieckiej przy ul. Daniłłowiczowskiej w Warszawie; jego potomkowie i krewni odegrali czołowe role w świecie finansowym Kongresówki i Austro-Węgier. Drugim znakomitym żarczaninem był Abraham Josef Sztybel (1884–1946) – najpierw kupiec branży skórzanej, potem wybitny drukarz i wydawca; jego Wydawnictwo Sztybel działało w Moskwie, Warszawie, Berlinie, Tel Awiwie i Nowym Jorku[1.1.3].  

Rabinem w Żarkach od 1906 r. był Symcha H. Szwarcberg, a podrabinem w filii w Myszkowie – Lejb Szwiner. W 1916 r. członkami dozoru bóżniczego zostali Lejzor Chrzanowski, Mordka Fromer i Szymon Szporn[1.8].

W 1909 r. skupisko ludności żydowskiej w Żarkach liczyło 2327 osób, co stanowiło 44,8% ogółu mieszkańców. W 1921 r. ludność Żarek liczyła 4073 osób, w tym 2536 Żydów[1.1.5], co stanowiło 57% ogółu mieszkańców.

Zarząd gminy żarskiej mieścił się przy ul. Dworskiej. W początku XX w. gmina miała na utrzymaniu dwie synagogi, w tym jedną drewnianą. W pobliżu synagogi murowanej wzniesionej w XIX w. zlokalizowana była łaźnia oraz rzeźnia. Cheder znajdował się w pobliżu budynku Zarządu. Ponadto prowadzono dom dla biednych i dom noclegowy dla przejezdnych oraz sprawowano opiekę na dwoma cmentarzami. Na przełomie stuleci ożywiło się życie polityczne. Z biegiem czasu narósł spór pomiędzy tradycjonalistami a syjonistami i socjalistami[1.1.3].

W 1921 r. w mieście mieszkało 2536 Żydów na ogólną liczbę 4406 mieszkańców[1.1.3]. Do 1924 r. istniał dozór bożniczy składający się z trzech osób. Po wyborach 1 czerwca 1924 r. powstał zarząd gminy na czele z syjonistą, kupcem i nauczycielem hebrajskiego Kopelem Szymonem Mincem[1.9]. Sporą rolę odgrywał nadal rabin Symcha H. Szwarcberg oraz zastępca rabina Mendel Majjzlisz. Pod względem politycznym reprezentowani byli agudowcy, mizrachiści oraz przedstawiciele Poalej-Syjon – Prawicy. W tym okresie gmina żarecka miała dwie filie, w Myszkowie i Włodowicach. W obu miejscowościach istniały domy modlitw. W 1927 r. na czele Zarządu stanął Joachim Tenenbaum, członek Poalej-Syjon – Prawicy[1.10]. Podczas wyborów przeprowadzonych w 1931 r. do urn zgłosiło się 589 osób, czyli 82% uprawnionych. Zgłoszono 11 list. Przewodniczącym został kupiec Józef Zielonka, członek Mizrachi[1.11]; funkcję tę pełnił aż do końca międzywojnia.

Żydzi z Żarek brali także aktywny udział w życiu społecznym i politycznym całego miasteczka. W 1921 r. i 1927 r. m.in. radnym był Szmul Tenebaum; w 1927 r. Lejzor Grunwald – zastępcą radnego. Działała Organizacja Syjonistyczna, której prezesem był Izrael Rosensztein, lokalnej Agudzie prezesował Abram Borensztajn. Silne były: Związek Kupców w Żarkach na czele z prezesem Berkiem Śliwką, Związek Rzemieślników Żydowskich na czele z Dawidem Boruchem Finkielsztajnem, Związek Robotników Skórzanych z Joskiem Chrzanowskim. Działały kluby sportowe Makkabi i Hakoach. He-Chaluc prowadził kibuc, przygotowujący do emigracji do Palestyny. Żydzi prowadzili 89 warsztatów i małych fabryczek, wytwarzających blisko połowę lokalnej produkcji[1.1.3]. W 1939 r.
Żarki liczyły ok. 5 tys. mieszkańców, w tym 60% Żydów[1.12].

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając w ten sposób II wojnę światową. 2 września 1939 r. Żarki zostały zajęte przez wojska niemieckie. W wyniku bombardowania przeprowadzonego tego samego dnia po południu spalone zostało centrum miasteczka oraz dzielnica Leśniów. W kolejnych tygodniach nastąpiły dalsze prześladowania, tworzące reżim nazistowskiego obozu pracy. Ortodoksyjnych Żydów zmuszano do publicznego golenia bród i wykonywania poniżających czynności. W mieście doszło do konfiskat żydowskich majątków, zamykania sklepów i zabójstw, których dopuszczono się pod pretekstem podnoszenia przez Żydów cen artykułów żywnościowych lub ukrywania towarów[1.13].

W lutym 1941 r. Niemcy utworzyli w Żarkach getto, w którym zgromadzono 3,2 tys. Żydów. Rozwiązano także wszystkie żydowskie organizacje, powołując Judenrat. Jeszcze zimą z 1940 na 1941 r. do miasta sprowadzono ok. 250 uchodźców z Płocka; wielu z nich zmarło podczas epidemii tyfusu[1.1.3]. Wskutek głodu i chorób latem 1942 r. w mieście było tylko 130 rodzin żydowskich – w porównaniu do ok. 600 przed wojną. W dniu 6 października 1942 r. rozpoczęła się operacja likwidacji getta, w którym było jeszcze ok. 800 osób. Około 300 Żydów, głównie osoby słabe oraz matki z dziećmi, rozstrzelano na tutejszym cmentarzu. Pozostałych poddano selekcji. Zdolnych do pracy wysłano do getta w Radomsku. Natomiast wszystkich pozostałych wywieziono do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka.

W styczniu 1945 r. Żarki zajęły wojska sowieckie. Na przełomie stycznia i lutego 1945 r. do miasta zaczęli napływać Żydzi. Część z nich była dawnymi mieszkańcami Żarek, którzy teraz wracali z hitlerowskich obozów koncentracyjnych i usiłowali powrócić do swoich domów. Niektórzy wychodzili z różnych miejsc ukrycia na terenie miasta i okolicy. Od kwietnia 1945 r. dołączyli do nich repatrianci narodowości żydowskiej z ZSRR (w większości z Kazachstanu i Uzbekistanu)[1.14]. W 1945 r. objął ich nadzorem Wojewódzki Komitet Żydowski w Katowicach, posiadający początkowo siedzibę w Sosnowcu. Podlegał on organizacyjnie Centralnemu Komitetowi Żydów w Polsce. Większość przebywających w Żarkach Żydów traktowała jednak swój pobyt w mieście tylko jako przystanek w drodze na zachód lub do Palestyny. W 1946 r. wszyscy opuścili już miasto[1.15].

Nota bibliograficzna

  • Jaworski W., Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim. Zarys dziejów, Sosnowiec 2006.
  • Kehilat Zarki; Ayara be-hayeha u-ve-khil-yona, red. Y. Lador, Tel Awiw 1959.
  • Leszczyński A., Zarys dziejów żareckich Żydów (17911942), [w:] Szkice z dziejów Żarek, red. H. Rola, Katowice 1984.
  • Namysło A., Zanim nadeszła Zagłada... Położenie ludności żydowskiej w Zagłębiu Dąbrowskim w okresie okupacji niemieckiej, Katowice 2009.
  • Rosińska D., Żydowskie gminy wyznaniowe w Zawierciu (Kromołowie) i Żarkach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego" 1999, nr 2.
  • Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009.
  • Zarki, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1490.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009, s. 17.
  • [1.2] Rosińska D., Żydowskie gminy wyznaniowe w Zawierciu (Kromołowie) i Żarkach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1999, nr 2, s. 3.
  • [1.3] Zarki, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1490.
  • [1.4] Jaworski W., Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim. Zarys dziejów, Sosnowiec 2006, ss. 3–4.
  • [1.5] Leszczyński A., Zarys dziejów żareckich Żydów (17911942), [w:] Szkice z dziejów Żarek, red. H. Rola, Katowice 1984, s. 52.
  • [1.6] Penkalla A., O biegu życia rabinów guberni radomskiej w okresie Królestwa Polskiego, „Kieleckie Studia Historyczne” 1999, nr 15, s. 173.
  • [1.7] Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009, s. 18.
  • [1.1.3] [a] [b] [c] [d] [e] Zarki, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 3, New York 2001, s. 1490.
  • [1.8] Rosińska D., Żydowskie gminy wyznaniowe w Zawierciu (Kromołowie) i Żarkach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego" 1999, nr 2, s. 9.
  • [1.1.5] Leszczyński A., Zarys dziejów żareckich Żydów (17911942), [w:] Szkice z dziejów Żarek, red. H. Rola, Katowice 1984, s. 52.
  • [1.9] Archiwum Państwowe w Kielcach, Urząd Wojewódzki K I, sygn. 1501, k. 97.
  • [1.10] Archiwum Państwowe Katowice, Oddział Będzin, Starostwo Powiatowe w Zawierciu, sygn. 68 i 89.
  • [1.11] Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009, s. 20.
  • [1.12] Almanach gmin żydowskich w Polsce. 1939, Warszawa 1939, s. 272.
  • [1.13] Namysło A., Zanim nadeszła Zagłada... Położenie ludności żydowskiej w Zagłębiu Dąbrowskim w okresie okupacji niemieckiej, Katowice 2009, s. 22.
  • [1.14] Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009, s. 30.
  • [1.15] Śladami Żydów z Zagłębia Dąbrowskiego. Wspomnienia, red. B. Ciepiela, M. Sromek, Będzin 2009, s. 31.