Austriacki zabór

Austriacki zabór – ziemie polskie włączone do Austrii podczas rozbiorów Polski. Już w 1769 r. Austriacy zagarnęli polski Spisz, a w 1770 r. okupowali starostwa: nowotarskie, czorsztyńskie i sądeckie.

W I rozbiorze Polski (1772 r.) Austria zajęła ziemie leżące na południe od linii biegnącej wzdłuż Wisły od granicy Śląska do ujścia Sanu, a stamtąd na Zamość, Hrubieszów do Bugu (w okolicach Dubienki), dalej na Zbaraż do rzeki Zbrucz. Zajęte ziemie nazwano Galicją. W II rozbiorze (1793 r.) Austria nie brała udziału, w III (1795 r.) zaś uzyskała Kraków i ziemie między Pilicą, Wisłą a Bugiem, z wyjątkiem terenu na wschód od Warszawy między Karczewem a Serockiem, ziemie te zostały nazwane Nową Galicją. Łącznie Austria zagarnęła w rozbiorach 18% obszaru i pod jej panowaniem znalazło się 32% ludności Polski.
W wyniku przegranej wojny w 1809 r., Austria utraciła Nową Galicję oraz obwód zamojski na rzecz Księstwa Warszawskiego, a obwód tarnopolski – Rosji. W 1815 r. Austria zdołała odzyskać jedynie obwód tarnopolski oraz przedmieście Krakowa na południe od Wisły (Podgórze). W 1846 r., po stłumieniu rewolucji krakowskiej, do Austrii włączono Wolne Miasto Kraków, w tym zasięgu terytorialnym zabór austriacki przetrwał do 1918 r. Pojęciem zabór austriacki obejmowano w XIX w. również Śląsk Cieszyński, pozostający pod panowaniem Habsburgów.
 
Żydzi, którzy spod słabej, ale i nie stawiającej nadmiernych wymagań władzy polskiej przeszli pod berło cesarzy Austrii i Rosji oraz króla Prus, znaleźli się w obliczu ambitnych, zbiurokratyzowanych administracji, które dążyły do odgórnego, często przymusowego zintegrowania ich z innymi mieszkańcami.W Austrii był to element dotychczasowej praktyki zrównywania Żydów i nowych poddanych ze statusem wszystkich mieszkańców państwa. 
 

Austriacki Toleranzpatent, wystawiony przez cesarza Józefa II w 1789 roku dla Żydów galicyjskich, nakazywał zniesienie odrębnych gmin żydowskich, nadanie Żydom nazwisk i poddanie ich takim samym obowiązkom publicznym jak te, które dotyczyły chrześcijan (ze służbą wojskową na czele). Cesarz wprowadził również świecką edukację i zarządził administracyjną walkę z zewnętrznymi znamionami odrębności, takimi jak obyczaje, strój i język (dla ujednolicenia wielonarodowościowego państwa forsował używanie w życiu publicznym języka niemieckiego). Patent Józefa II otwierał cechy dla żydowskich rzemieślników, wprowadzał całkowitą wolność handlu i rzemiosła oraz nadawał Żydom obywatelstwo miejskie.

Jednocześnie ludność żydowska obłożona została licznymi bezpośrednimi i pośrednimi podatkami. Najbardziej dokuczliwe okazały się podatki pośrednie ‒ koszerny i świeczkowy. Podatki te, dzierżawione żydowskim poborcom i wyjątkowo bezwzględnie egzekwowane, stały się szczególnie ciężkie i znienawidzone. Znaczny wzrost obciążeń podatkowych dla szerokich grup społecznych okazał się trudny do udźwignięcia i w konsekwencji dla niektórych oznaczał restrykcyjne ograniczenia podstawowych praw.

Żydzi (za wyjątkiem nielicznych zwolenników oświecenia) traktowali te regulacje jako agresywną politykę, wymierzoną przeciwko żydowskim interesom i mającą na celu zniszczenie żydowskiej tożsamości. Napotykała ona na opór także w kręgach austriackiej biurokracji i wśród poddanych, którzy nie chcieli równouprawnienia Żydów. W efekcie, już po kilku latach – wraz ze śmiercią Józefa II – polityka ta została praktycznie zawieszona. Samorząd żydowski pozostawał jednak coraz bardziej zależny od woli administracji habsburskiej, co doprowadziło do zdeprecjonowania jego roli w społeczności żydowskiej. Podczas rewolucji 1846-48 roku Polacy i Żydzi zjednoczyli się w walce przeciw Austriakom. Żydzi zostali wówczas na krótki okres równouprawnieni. Po upadku rewolucji emancypację spowolniono, ale w ciągu lat 50. Żydzi stopniowo otrzymywali kolejne prawa, a proces formalnej emancypacji zakończył się ostatecznie w 1867 roku.

 

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.

Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.