Haskala (hebr., oświecenie) – ruch oświeceniowy wśród Żydów, który zrodził się w drugiej połowie XVIII w. i trwał do lat 80. XIX wieku. Haskala była częścią oświecenia europejskiego, miała jednak cechy szczególne ze względu na specyficzną sytuację społeczną Żydów. Powstała w Niemczech, stopniowo obejmując Austrię, Wielką Brytanię, Holandię oraz Francję. Za założyciela i głównego przedstawiciela haskali uważa się Mojżesza Mendelssohna, zwanego ojcem haskali. Drugim z inicjatorów tego ruchu był Naftali Herz Wessely (Weisel). Maskilim (zwolennicy haskali) propagowali odrodzenie kulturowe i społeczne Żydów poprzez uczestnictwo w rozwoju nauk świeckich, reformie szkolnictwa, zbliżeniu się do kultury krajów osiedlenia. Konsekwencją tych postulatów dla przedstawicieli haskali była zmiana tradycyjnego stosunku do religii, towarzyszyło temu także powstanie naukowej refleksji nad nią (Wissenschaft des Judentums), osłabienie pozycji i przestrzegania halachy (prawa żydowskiego), podważenie znaczenia studiów talmudycznych, osłabienie wiary w wyjątkowy charakter narodu żydowskiego. Haskala stworzyła ideologiczną i kulturową podstawę dla reformy religijnej i powstania judaizmu reformowanego.
Głoszona idea emancypacji wyrażała się w dążeniu do wyjścia Żydów z izolacji i uzyskania przez nich pełni praw obywatelskich. Realizację jej widziano w częściowej asymilacji społecznej i kulturowej, zarówno w sferze życia codziennego, np. przez zachęcanie do zarzucenia tradycyjnych strojów, jak i w ograniczaniu języka jidysz i zastępowaniu go przez języki miejscowe (Mendelssohn przełożył Biblię hebrajską na niemiecki, a David Friedländer – modlitewnik żydowski). Wielką wagę przykładano do modernizacji edukacji, postulowano objęcie Żydów częściowo świeckim i nowoczesnym nauczaniem. Tradycyjne szkoły żydowskie (cheder, jesziwa) były zastępowane przez nowe (szkoły), które w swoich programach miały nauczanie języków krajów osiedlenia, nauki świeckie (matematykę, geografię, historię, biologię itp.).
Haskala nigdy nie stała się ruchem masowym na miarę chasydyzmu, nie znaczy to jednak, że maskilów można było spotkać wyłącznie w dużych miastach. W żydowskiej literaturze popularnej XIX wieku niemal każdy sztetl ma swojego maskila – miejscowego ekscentryka, który różni się od współwyznawców wyglądem (bardziej europejski strój, zgolona lub przynajmniej skrócona broda) i jest przez nich określany jako dajcz (Niemiec) lub apikojres (heretyk). Zwolennicy haskali, propagowali studiowanie nauk ścisłych, matematyki, filozofii i ‒ przede wszystkim ‒ języków. Wielu Żydów, na skutek codziennych kontaktów, było w stanie porozumiewać się w języku kraju, w którym mieszkali, jednak tylko bardzo nieliczni umieli posługiwać alfabetem łacińskim (lub cyrylicą). Początkowo uniwersalnym językiem maskilów był niemiecki, jednak z czasem w Królestwie Polskim i Galicji zastąpił go polski, a w Cesarstwie – rosyjski.
Haskala znalazła sprzyjający grunt wśród tych Żydów polskich, którzy już wcześniej zgłębiali nauki świeckie. Niektórzy (jak Salomon Majmon, ur. koło Nieświeża, 1754–1800) udawali się do Niemiec, część z nich wracała do rodzinnych stron. W Galicji pierwszym ośrodkiem haskali stały się Brody, centrum handlu międzynarodowego. Stąd pochodził wybitny maskil Nachman Krochmal, tu przebywali przez czas pewien Jehuda Ben Zeew, Dow Ber Ginzberg oraz Mendel Lewin z Satanowa, który później powrócił na rodzinne Podole.
Programy haskalowe zakładały również powrót do „czystego”, biblijnego hebrajskiego (w przeciwieństwie do hebrajszczyzny używanej w studiach talmudycznych), m.in. poprzez posługiwanie się hebrajskim w życiu codziennym oraz studia nad gramatyką i klasyczną literaturą hebrajską. Pojawiały się próby tworzenia publicystyki, beletrystyki i poezji w „odnowionym” hebrajskim. Grono czytelników było jednak mniej niż szczupłe, gdyż większość tych, którzy władali hebrajskim wystarczająco dobrze, aby móc czytać, pochodziła z wrogich Haskali środowisk religijnych. W rezultacie maskile, chcąc dotrzeć do szerszych mas społeczeństwa, musieli publikować w jidysz (który uważali za żargon niegodny miana języka), gdyż przeciętny, średnio wykształcony Żyd czytał płynnie tylko w tym języku. Ten paradoks przyczynił się do późniejszego rozwoju nowoczesnej literatury jidysz. Istotną rolę odegrał pisarz Józef Perl, który w rodzinnym Tarnopolu założył szkołę, w której nauczano – obok języka niemieckiego – także jidysz i polskiego.
Idee haskali z Brodów i Tarnopola przenikały na Ukrainę, Białoruś, Litwę i do Królestwa Polskiego, gdzie silne było także oddziaływanie maskilów berlińskich. Pod ich wpływem Jakub Tugendhold założył w 1819 r. pierwsze świeckie szkoły żydowskie; w 1826 r. powstała w Warszawie nowoczesna Szkoła Rabinów. Wśród maskilów warszawskich byli także uczeni Abraham Sztern i jego zięć Chaim Zelig Słonimski, który od 1861 r. wydawał pismo popularnonaukowe w języku hebrajskim „Hacefira” (debiutował w nim Nahum Sokołow, później wybitny działacz syjonistyczny). Idee haskali popularyzowało także pismo „Dostrzegacz Nadwiślański” (zał. 1823).
Haskala w Polsce wywarła stosunkowo ograniczony wpływ na społeczność żydowską, zwłaszcza na środowiska ludowe, w których zwyciężył chasydyzm. Wśród części maskilów stopniowo przeważały tendencje asymilacyjne (w Galicji początkowo niemieckie, w drugiej połowie XIX w. – polskie) i w ślad za tym następowało nieraz przechodzenie na chrześcijaństwo, lecz z drugiej strony piśmiennictwo w językach żydowskich sprzyjało zachowaniu tradycyjnej kultury, a w rezultacie część młodzieży ukształtowanej w duchu haskali znalazła się w drugiej połowie XIX w. we współczesnych narodowych ruchach żydowskich.
Maskilim poprzez modernizację własnej kultury zapoczątkowali ruch asymilacyjny, nie zmierzali jednak do pełnej akulturacji Żydów. Szczególne znaczenie przypisywali kultywowaniu i nauce języka hebrajskiego (głównie biblijnego). Haskala wpłynęła znacznie na rozwój nowoczesnej prasy i literatury żydowskiej (głównie w języku hebrajskim), przyczyniła się także do upowszechnienia wśród Żydów osiągnięć nauki i kultury europejskiej, z czasem część z nich weszła w skład elit intelektualnych swoich krajów.
Wśród innych postulatów haskali znalazła się także reforma liturgii (wprowadzenie muzyki organowej, wygłaszanie kazań rabina po polsku lub niemiecku) i zbliżenie z otaczającym społeczeństwem chrześcijańskim poprzez porzucenie tradycyjnego żydowskiego stroju, języka i obyczajów. Praktycznie rzecz biorąc, cały program Haskali sformułował w jednym zdaniu piszący po hebrajsku poeta Jehuda Lejb Gordon: „Bądź Żydem w domu, a człowiekiem na ulicy”. To credo i wszystko, co za nim stało, uczyniło z maskilów zaprzysiężonych wrogów chasydyzmu, który reprezentował dla nich wszystko, czego należało się pozbyć: ciemnotę, zacofanie, przesądy i fanatyzm.
Jerzy Tomaszewski
Tekst powstał na podstawie książki „Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon”, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001. © Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN; Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne.
