Chasydyzm (hebr. chasid – pobożny) – ruch religijny, zapoczątkowany w XVIII w., którego celem była odnowa religijności wyznawców judaizmu. Uformował się na terenie Podola, pod wpływem mistyki (której głównym ośrodkiem było galilejskie miasto Safed), ludowej tradycji Żydów Rzeczypospolitej, a także elementów słowiańskiej kultury ludowej i folkloru. Twórcą i pierwszym przywódcą ruchu był Izrael ben Eliezer, zw. Baal Szem Tow.

Chasydyzm wykształcił nowy typ pobożności, bardziej emocjonalny i osobisty, różniący się znacznie od sformalizowanego judaizmu rabinicznego. Sami chasydzi uważali się za kontynuatorów tradycji żydowskiej, zwłaszcza kabały ‒ najważniejszego nurtu mistycznego, jaki rozwinął się w obrębie judaizmu, a który do połowy XVII wieku był prawie nieobecny wśród Żydów polskich.

Doktryna chasydzka i kabała podkreślają znaczenie indywidualnego kontaktu z Bogiem. Dały każdemu Żydowi równą szansę uczestnictwa w mistycznym procesie rekonstrukcji (tikun) pierwotnego boskiego porządku. Pobożność według chasydyzmu polega na stałym „przyleganiu” (dewekut) do Boga, nieustannym kontemplowaniu Go, także podczas wykonywania codziennych, zwykłych czynności; ważniejsze od działań jest wewnętrzne nastawienie, intencja, z jaką się je wykonuje. Szczególne miejsce przypada modlitwie o charakterze ekstatycznym, powiązanej ze stanami radosnego uniesienia i zachwytu (hitlahawut), a pogoda ducha i optymizm są konsekwencją zespolenia się z boską naturą. Chasydzi przyjęli z czasem odmienny obrządek, oparty na praktyce sefardyjskiej. Powstały między innymi odrębne chasydzkie domy modlitwy ‒ klojzy. Wykształcił się też typ charyzmatycznego przywódcy, nazywanego cadykiem (cadik, „sprawiedliwy”), wyróżnionego boską łaską pośrednika między Bogiem i ludźmi. Instytucja cadyków, ekstatyczny typ religijności i zatarcie granic między sacrum i profanum w życiu codziennym, związane z wiarą, że świat przeniknięty jest „świętymi odblaskami” (nicocot) boskiej substancji, a celem człowieka, w szczególności Żyda, jest uwolnienie tych odblasków ze skorupy zła, tak by mogły połączyć się ze swym źródłem – to charakterystyczne cechy, wspólne dla różnych grup chasydzkich.

Bogu powinno się służyć z radością. Aby jednak być radosnym, należy zaspokoić potrzeby codzienne oraz pokonać pokusy. Czynności, takie jak jedzenie czy praca, choć związane ze sferą materialnego świata, służyły Bogu, jeśli wykonywane były z odpowiednim nastawieniem (kawana), z bojaźnią i miłością. Ten sam warunek stawiany był pobożnym uczynkom i wykonywaniu nakazów religijnych (micwot). Modlitwa nie dosięgała Boga, jeśli nie była odmawiana z entuzjazmem (hitlahawut), który w obrzędowości chasydzkiej wyrażano gwałtownymi ruchami całego ciała, klaskaniem i okrzykami podczas nabożeństw. Powierzona Żydom misja uwalniania „świętych odblasków” miała przybliżyć nadejście Mesjasza, co jest ostatecznym celem ziemskiej historii.

Liczne odmienności w doktrynie i społecznych formach życia religijnego powodowały, że wyznawcom ortodoksyjnego judaizmu chasydyzm wydawał się czymś obcym. Przywiązywanie przez chasydów większej wagi do wewnętrznej intencji niż do samego działania, spowodowało wysuwane przez ich przeciwników oskarżenia o lekceważenie zewnętrznych form i praktyk judaizmu. Przede wszystkim zaś ekspansja ruchu doprowadziła do ostrego konfliktu z przedstawicielami judaizmu rabinicznego, nazywanymi przez chasydów misnagdim. Pierwszym i najwybitniejszym spośród nich był Eliasz Ben Salomon, zwany Gaonem z Wilna. Rzucone na chasydów klątwy (cherem) nie zdołały zahamować rozwoju i umacniania się ruchu. Jego doktryna okazała się szczególnie atrakcyjna dla ubogich warstw Żydów, dla których tradycyjny model religijności, oparty na autorytecie wykształcenia rabinicznego, był trudno dostępny.

W 1824 r., władze Królestwa Polskiego powołały deputację pod wodzą Stanisława Staszica dla wypytania chasydów o ich nową wiarę. Protokoły z prac tej deputacji dają wyjątkową możliwość zaprezentowania chasydyzmu we wczesnej fazie rozwoju. Prace komisji opierały się głównie na świadectwie rabina Meira Rotenberga z Opatowa. Po wysłuchaniu jego wyjaśnień dotyczących przepisów i zwyczajów chasydzkich, zadecydowano, że „nie ma potrzeby ich prześladować” i zalecono władzy zachowanie wobec nich obojętności.

W połowie XIX w. chasydyzm uformował swoją strukturę, którą tworzyły luźne gminy, skupione wokół różnych cadyków, a obrzędowość chasydzka i ortodoksyjna zaczęły upodabniać się do siebie. Chasydyzm coraz większy nacisk kładł na studiowanie pism świętych (co początkowo było domeną misnagdim), a ortodoksja zaakceptowała niektóre elementy obrzędowości chasydzkiej. W XIX/XX w. grupy chasydzkie działały w wielu miejscowościach Galicji, Królestwa Polskiego, Podola i Wołynia, a także na Węgrzech, w Rumunii, na Litwie (nieliczne ośrodki, m.in. w Karlinie i Ladach). W Europie Zachodniej wpływy chasydzkie były niewielkie, zwłaszcza wobec sukcesów judaizmu reformowanego i procesów emancypacyjnych.

W całym XIX wieku chasydyzm był nie tylko ruchem religijnym, ale także poważną siłą społeczno-polityczną. Wobec zniesienia kahału i ubezwłasnowolnienia przez władze zaborcze powstałych w ich miejsce dozorów bóżniczych, wobec bezustannego kontrolowania – a w istocie nękania – wszystkich oficjalnych struktur społeczno-religijnych, chasydyzm zaproponował alternatywne, autonomiczne struktury żydowskiego życia zbiorowego: cadyk zastąpił nominowanego przez władze rabina, dwór chasydzki zastąpił rozwiązany kahał, skupiona wokół cadyka opieka społeczna zastąpiła rozwiązane bractwa i ubezwłasnowolnione towarzystwa dobroczynności (których budżety pozostawały pod pełnym zarządem administracji państwowej). Samo uświadomienie sobie istnienia innych, niż tradycyjne, opcji w świecie żydowskim zmuszało do zdefiniowania własnej pozycji, co oznaczało koniec judaizmu tradycyjnego i początek żydowskiej ortodoksji – judaizmu definiującego się świadomie jako antymodernizacyjny. Dojrzałe owoce tego procesu przyniosła dopiero druga połowa XIX stulecia.

Obecnie największe skupiska chasydów znajdują się w Stanach Zjednoczonych i Izraelu.

Czytaj więcej o roli cadyka w chasydyzmie: Cadyk | Wirtualny Sztetl

Sprawdź też: Skąd wziął się chasydyzm? Wykład Moshe Rosmana