Emigracja Żydów z Polski

emigracja Żydów z Polski – masowa emigracja Żydów z ziem polskich rozpoczęła się w XIX w. Fala pogromów oraz prawa majowe przyczyniły się do gwałtownego wzrostu emigracji z ziem zaboru rosyjskiego (1871–80 ok. 40 tys. osób, 1881–90 – 135 tys., 1891–1900 – 280 tys.). Wyjeżdżano przede wszystkim do obu Ameryk, w tym głównie do Stanów Zjednoczonych, a pod koniec wieku coraz częściej do Palestyny. Na drugim miejscu pod względem liczby emigrujących Żydów znajdował się zabór austriacki, skąd w latach 1881–1910 wyjechało ok. 240 tys. osób, głównie z powodów ekonomicznych. Po I wojnie światowej kierunki emigracji żydowskiej uległy zmianie. Po deklaracji Balfoura (1917) nasiliła się emigracja do Palestyny, natomiast spadła liczba wyjazdów do Stanów Zjednoczonych, spowodowana ograniczeniami w przyjmowaniu przybyszów z Europy (zwł. w okresie kryzysu gosp. 1929–33). Emigracja do Palestyny przybrała największe rozmiary w latach 1924–28, gdy wyjechało ok. 30 tys. osób, głównie z powodu ciężkiej sytuacji gospodarczej Polski.

Następna fala emigracji miała miejsce w latach 1933–36 i była następstwem światowego kryzysu gosp. oraz wzrastającego antysemityzmu. Większość emigrantów jako miejsce docelowe wybierała Palestynę. Koniec lat 30. przyniósł spadek legalnych wyjazdów w tym kierunku, w związku z ograniczeniem liczby certyfikatów (zgoda na wjazd do Palestyny wydawana była przez brytyjskie władze mandatowe) i zaostrzającymi się stosunkami arabsko-żydowskimi. Organizacje syjonistyczne zaczęły wówczas organizować wyjazdy nielegalne, 22 tys. nielegalnych imigrantów dotarło do Palestyny w latach 1932–33.

Tuż po zakończeniu wojny wielu ocalałych z Zagłady opuszczało Polskę przez „zieloną granicę”. Nielegalne wyjazdy ze Związku Radzieckiego i Polski w okresie 1944–50 organizowała Koordynacja Syjonistyczna, akcję tę określając kryptonimem „Bricha” [hebr. Ucieczka]. Wyjeżdżano przez Czechosłowację i Rumunię, później również przez Niemcy. Uciekinierzy przebywali początkowo w obozach dla przesiedleńców, skąd wyjeżdżali do Palestyny, Stanów Zjednoczonych lub innych krajów (w 1945 i 1946 ok. 20 tys. osób rocznie). Po pogromie w Kielcach (4.07.1946) emigracja nasiliła się. Organizacje żydowskie uzyskały wówczas cichą zgodę władz na wyjazd Żydów przez granicę czeską i Szczecin do Europy Zachodniej. Dzięki działalności Koordynacji Syjonistycznej w latach 1944–47 Polskę opuściło ok. 140 tys. osób. Jednocześnie istniała możliwość emigracji legalnej, organizowanej przez Wydział Emigracyjny Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, HIAS oraz Pal-Amt. Po 1947 te ostatnie instytucje przejęły na siebie ciężar akcji emigracyjnej (w 1947 i 1948 z paszportami legalnymi wyjechało ok. 12 tys. osób).

Duże znaczenie miała też emigracja samodzielna. Po proklamowaniu państwa Izrael emigracja legalna została znacznie ograniczona przez władze komunistyczne. Dopiero w listopadzie 1949 zezwolono jednorazowo na wyjazd obywateli polskich narodowości żydowskiej. Wydawano im specjalne „dokumenty podróży”, uprawniające do jednorazowego przekroczenia granicy – bez prawa powrotu. Wyjeżdżający tracili automatycznie obywatelstwo polskie. Zgodę na wyjazd uzyskało ok. 30 tys. osób; wielu chętnym odmówiono. W następnych latach emigracja żydowska zmniejszyła się, dopiero lata 1956–60 przyniosły liberalizację w tym zakresie (wyemigrowało wówczas ponad 30 tys. Żydów, w tym większość repatriantów ze Związku Radzieckiego). Ostatnią falę emigracji żydowskiej z Polski zapoczątkowały wydarzenia marca 1968. W wyniku nagonki antysemickiej, zwolnień z pracy i szykan w latach 1968–70 opuściło Polskę 13 tys.* osób pochodzenia żydowskiego, większość głęboko związana z Polską.

* W pierwotnej wersji hasła liczebność wyjeżdżających wynosiła „15–30 tys.” – przyp. red. Por. Stola D., Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010. 

Gabriela Zalewska

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza.
Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki
"Historia i kultura Żydów polskich. Słownik",
autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej,
wydanej przez WSiP
Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.