Emigracja Żydów z Polski

Emigracja Żydów z Polski – masowa emigracja Żydów z ziem polskich rozpoczęła się w XIX w. Fala pogromów oraz prawa majowe przyczyniły się do gwałtownego wzrostu emigracji z ziem zaboru rosyjskiego (1871–80 ok. 40 tys. osób, 1881–90 – 135 tys., 1891–1900 – 280 tys.). Wyjeżdżano przede wszystkim do obu Ameryk, w tym głównie do Stanów Zjednoczonych, a pod koniec wieku coraz częściej do Palestyny. Na drugim miejscu pod względem liczby emigrujących Żydów znajdował się zabór austriacki, skąd w latach 1881–1910 wyjechało ok. 240 tys. osób, głównie z powodów ekonomicznych. Po I wojnie światowej kierunki emigracji żydowskiej uległy zmianie. Po deklaracji Balfoura (1917) nasiliła się emigracja do Palestyny, natomiast spadła liczba wyjazdów do Stanów Zjednoczonych, spowodowana ograniczeniami w przyjmowaniu przybyszów z Europy (zwłaszcza w okresie kryzysu gospodarczego 1929–33). Emigracja do Palestyny przybrała największe rozmiary w latach 1924–28, gdy wyjechało ok. 30 tys. osób, głównie z powodu ciężkiej sytuacji gospodarczej Polski.

Następna fala emigracji miała miejsce w latach 1933–36 i była następstwem światowego kryzysu gosp. oraz wzrastającego antysemityzmu. Większość emigrantów jako miejsce docelowe wybierała Palestynę. Koniec lat 30. przyniósł spadek legalnych wyjazdów w tym kierunku, w związku z ograniczeniem liczby certyfikatów (zgoda na wjazd do Palestyny wydawana była przez brytyjskie władze mandatowe) i zaostrzającymi się stosunkami arabsko-żydowskimi. Organizacje syjonistyczne zaczęły wówczas organizować wyjazdy nielegalne, 22 tys. nielegalnych imigrantów dotarło do Palestyny w latach 1932–33.

Wśród Żydów wracających po wojnie do domów stopniowo narastało poczucie zagrożenia. Polacy, którzy przejęli ich mienie, zwykle nie mieli zamiaru go zwracać. Przedwojenni właściciele spotykali się z pogróżkami, często dochodziło do morderstw. Żydzi przenosili się do miast, ponieważ w większych skupiskach czuli się bezpieczniej. W 1947 r. na polskiej prowincji już nie było Żydów; w miastach także spotykali się z niechęcią. Trudno im było znaleźć pracę i załatwiać sprawy w urzędach. Człowiek rozpoznawany jako Żyd często czuł się obywatelem drugiej kategorii. Dlatego wiele osób pozostało przy używanych w czasie okupacji polskich nazwiskach, inni zmieniali imiona i nazwiska na polsko brzmiące. W miastach dochodziło do pogromów (12.06.1945 – Rzeszów, 11.08.1945 – Kraków, 4.07.1946 – Kielce). Każdy z nich powodował wśród polskich Żydów panikę i nasilał emigrację z kraju. Wielu Żydów uciekło do obozów dla bezpaństwowców w Niemczech lub nielegalnie emigrowało do Palestyny z pomocą organizacji syjonistycznej Bricha. W 1946 r., po pogromie kieleckim, organizacje żydowskie uzyskały cichą zgodę władz na wyjazd Żydów przez granicę czeską i Szczecin do Europy Zachodniej. Dzięki działalności Koordynacji Syjonistycznej w latach 1944–47 Polskę opuściło ok. 140 tys. osób. W ciągu trzech miesięcy od pogromu Polskę opuściło ponad 60 tys. ludzi. W latach 1945–1948 uciekło lub wyemigrowało z Polski ok. 200 tys. Żydów.

Jednocześnie istniała możliwość emigracji legalnej, organizowanej przez Wydział Emigracyjny Centralnego Komitetu Żydów w Polsce, HIAS oraz Pal-Amt. Po 1947 te ostatnie instytucje przejęły na siebie ciężar akcji emigracyjnej (w 1947 i 1948 z paszportami legalnymi wyjechało ok. 12 tys. osób).

Duże znaczenie miała też emigracja samodzielna. Po proklamowaniu państwa Izrael emigracja legalna została znacznie ograniczona przez władze komunistyczne. Dopiero w listopadzie 1949 zezwolono jednorazowo na wyjazd obywateli polskich narodowości żydowskiej. Wydawano im specjalne „dokumenty podróży”, uprawniające do jednorazowego przekroczenia granicy – bez prawa powrotu. Wyjeżdżający tracili automatycznie obywatelstwo polskie. Zgodę na wyjazd uzyskało ok. 30 tys. osób; wielu chętnym odmówiono. W następnych latach emigracja żydowska zmniejszyła się, dopiero lata 1956–60 przyniosły liberalizację w tym zakresie (wyemigrowało wówczas ponad 30 tys. Żydów, w tym większość repatriantów ze Związku Radzieckiego). Ostatnią falę emigracji żydowskiej z Polski zapoczątkowały wydarzenia marca 1968. W wyniku nagonki antysemickiej, zwolnień z pracy i szykan w latach 1968–70 opuściło Polskę 13 tys.* osób pochodzenia żydowskiego, większość głęboko związana z Polską.

* W pierwotnej wersji hasła liczebność wyjeżdżających wynosiła „15–30 tys.” – przyp. red. Por. Stola D., Kraj bez wyjścia? Migracje z Polski 1949–1989, Warszawa 2010. 

Gabriela Zalewska

Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza.
Tekst zamieszczony obok pochodzi z książki "Historia i kultura Żydów polskich. Słownik", autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP
Drukuj
In order to properly print this page, please use dedicated print button.