Emigracje polityczne z ziem polskich

Emigracje polityczne z ziem polskich – emigracje polityczne z Polski zapoczątkowane w XVIII w. Pierwsze, niewielkie, liczące kilkadziesiąt osób wychodźstwo polityczne wiązało się z królem Stanisławem Leszczyńskim (tzw. emigracja benderska 1709–1713 i królewiecka 1733–1735), kilkudziesięciu jego zwolenników i dworzan osiadło wraz z nim w Lunéville po 1737 r. Liczniejsza emigracja polityczna z Polski nastąpiła po klęsce konfederacji barskiej 1768–1772 i I rozbiorze (1772). Represje stosowane wobec uczestników konfederacji (deportacje w głąb Rosji i na Syberię, przymusowe wcielanie do wojska rosyjskiego) zmusiły wielu działaczy konfederacji do szukania azylu poza krajem.

Emigranci znaleźli się głównie w Turcji, Szwajcarii, Francji, Austrii i Saksonii. Powstały wówczas polskie kolonie w Dreźnie, Paryżu, Stambule i — najliczniejsza, licząca kilkaset osób — kolonia wiedeńska. Wiedeń przyciągał głównie przedstawicieli arystokracji, zabiegających tu o kariery dworskie i wojskowe, a także szlachty galicyjskiej. Do Paryża, po klęsce konfederacji, przybyli liczni uczestnicy ruchu, licząc na poparcie Francji dla swych działań, część tych emigrantów powróciła później do kraju, część udała się do Ameryki Północnej i wzięła udział w walce o niepodległość Stanów Zjednoczonych (m.in. K. Pułaski). Poważną rolę polityczną odegrała emigracja po przegranej wojnie z Rosją w 1792 i zwycięstwie konfederacji targowickiej 1792. Na emigrację (głównie do Saksonii) udali się wówczas czołowi działacze Sejmu Czteroletniego 1788–1792, współtwórcy i zwolennicy Konstytucji 3 maja 1791 (m.in. H. Kołłątaj i I. Potocki) i wyżsi oficerowie (m.in. T. Kościuszko) oraz ci, którzy nie godzili się na kolejny rozbiór Polski. Głównym ośrodkiem emigracji był wówczas Lipsk, gdzie utworzono Komitet Polski, przygotowujący powstanie w kraju. Współdziałał on z rozgałęzionym spiskiem w kraju i zabiegał o pomoc rewolucyjnej Francji, gdzie działało kilkudziesięciu polskich oficerów-emigrantów (m.in. J. Zajączek).

Po upadku powstania kościuszkowskiego 1794 i III rozbiorze (1795) emigracja z kraju objęła ok. 4 tys. osób. Najliczniejsza grupa (ok. 1,6 tys.) to żołnierze dowodzeni przez J. Deniskę, którzy znaleźli się w należącej do Turcji Mołdawii. Podjęta w 1797 r. przez nich próba zbrojnego ataku na Galicję zakończyła się klęską. Emigracja polityczna, skupiona głównie we Francji, Włoszech i Saksonii, była rozbita na 2 polityczne ugrupowania: umiarkowaną Agencję (F. Barss i J. Wybicki) i radykalną Deputację Polską (F.K. Dmochowski, J. Dembowski, ksiądz J. Mejer, J. Sułkowski). Oba starały się uzyskać pomoc rewolucyjnej Francji. W 1797, w porozumieniu z Agencją, gen. J.H. Dąbrowski przystąpił do organizowania Legionów polskich we Włoszech. Po rozwiązaniu Legionów w 1803 r. część emigrantów wróciła do kraju. Zwycięska wojna Napoleona I z Prusami w 1806 przyczyniła się do aktywizacji pozostałych na emigracji Polaków. Brali oni udział w powstaniu wielkopolskim 1806, służyli w polskich jednostkach armii francuskiej, współdziałali w tworzeniu władz państwowych i armii Księstwa Warszawskiego.

Upadek powstania listopadowego 1830–1831 spowodował nową falę emigracji (do 1837 opuściło kraj ok. 9 tys. osób), zwaną Wielką Emigracją. Głównym jej ośrodkiem była Francja, mniejsze grupy emigrantów skupiły się w Wielkiej Brytanii, Belgii, Szwajcarii, także w Stanach Zjednoczonych. Liczne, działające na emigracji ugrupowania polityczne (najważniejsze: we Francji Hotel Lambert, Towarzystwo Demokratyczne Polskie — TDP; w Wielkiej Brytanii Lud Polski) prowadziły intensywną działalność w celu pozyskania dla sprawy polskiej sił rewolucyjnych, opinii publicznych lub rządów w Europie Zachodniej, wpływały na ruch spiskowy w kraju.

Polacy odegrali dużą rolę w walkach rewolucyjnych w Europie 1848–1849. Ich uczestnikami byli zarówno ludzie Wielkiej Emigracji, jak i emigranci, którzy opuścili kraj po załamaniu się prób powstańczych 1846 i 1848 (rewolucja krakowska 1846, Wiosna Ludów 1848–1849), ci ostatni (ogółem ok. 2 tys. osób) wiązali się na ogół z istniejącymi już na emigracji ugrupowaniami politycznymi: Hotelem Lambert i TDP. Tradycje Ludu Polskiego kontynuowała Gromada Rewolucyjna Londyn. Emigracja tego okresu dla podtrzymania swej narodowej tożsamości stworzyła w krajach swego pobytu, zwłaszcza we Francji, liczne instytucje i organizacje o charakterze naukowym, oświatowym, religijnym i charytatywnym, m.in. Towarzystwo Historyczno-Literackie (1832), Bibliotekę Polską w Paryżu (1838), Szkołę Narodową Polską w Paryżu, zwaną batiniolską (1844), Instytucję Czci i Chleba (1862).

Po upadku powstania styczniowego 1863–1864 na emigracji znalazło się do 10 tys. jego uczestników, skupionych głównie we Francji (ok. 5 tys.), Turcji, Szwajcarii, mniejsze grupy znalazły się w Wielkiej Brytanii, północnych Niemczech, we Włoszech, Belgii oraz w Stanach Zjednoczonych (odegrały tam później dużą rolę w organizowaniu się polskiego wychodźstwa zarobkowego u schyłku XIX w.). Wśród emigracji postyczniowej trwały i pogłębiały się podziały polityczne z okresu powstania („biali”, „czerwoni”). Próby powołania jednolitego przedstawicielstwa całej emigracji nie powiodły się. Demokraci (J. Dąbrowski, Z. Miłkowski) skupili się w Zjednoczeniu Emigracji Polskiej. Prawica współdziałała z Hotelem Lambert, skupiała się wokół czasopisma „Ojczyzna”, redagowanego przez A. Gillera, a także Organizacji Ogółu (B. Świętorzecki, K. Żuliński), do tradycji TDP nawiązywał L. Mierosławski. Pod względem znaczenia politycznego emigracja postyczniowa, zw. też „małą” nie dorównywała emigracji „wielkiej”, nie miała też tak dużego wpływu na kraj. Przedstawiciele lewicy polskiej weszli w skład I Międzynarodówki (K. Bobczyński, A. Żabicki, a po 1871 gen. W. Wróblewski).

Grupa ochotników polskich (gen. J. Hauke-Bosak) wzięła udział w wojnie francusko-pruskiej 1870–1871 po stronie Francji. Poważną rolę odegrali Polacy w Komunie Paryskiej 1871 (gen. J. Dąbrowski i gen. W. Wróblewski). Trwałym dziełem okazała się fundacja W. Platera, który w 1870 r. założył Muzeum Narodowe Polskie w Rapperswilu, które stało się jednym z głównych ośrodków kultury i nauki polskiej na emigracji. W latach 70. i 80. XIX w. pojawiły się na emigracji grupy socjalistów polskich, pozostające w kontakcie z rodzącym się ruchem socjalistycznym w kraju i oddziałujące na powstanie PPS i SDKPiL.

Założona w 1887 r. w Szwajcarii Liga Polska, wysuwająca hasła w duchu dawnych tradycji powstańczych, przekształciła się w 1893 w Ligę Narodową, która inspirowała ruch narodowo-demokratyczny. Na przełomie XIX i XX w. polska emigracja polityczna była bezpośrednio powiązana z istniejącymi w kraju jawnymi i tajnymi ośrodkami politycznymi. Pod koniec XIX w. rozpoczęła się także emigracja Żydów do Palestyny, ożywiona ideami syjonizmu.

Lata międzywojenne przyniosły wychodźstwo politycznych działaczy narodowych spośród mniejszości. Nasiliła się emigracja Żydów do Palestyny, zwłaszcza bezpośrednio po 1917 r. (deklaracja Balfoura), 1924–1926 oraz po 1933 (ogółem ponad 270 tys. osób). Emigranci białoruscy i ukraińscy kierowali się początkowo zwłaszcza do Czechosłowacji (powstała tam m.in. rolnicza uczelnia w Podiebradach), ukraińscy nacjonaliści po 1933 r. do Niemiec. Specyficzny charakter miała emigracja komunistów do ZSRR (aby uniknąć aresztowania, do szkół partyjnych, w drodze wymiany więźniów). Niemal wszyscy bardziej znani działacze komunistyczni zostali zgładzeni w ZSRR w 2. poł. lat 30.

Kolejna fala emigracji rozpoczęła się w okresie II wojny światowej (związana z przeniesieniem podczas kampanii wrześniowej 1939 władz państwowych poza granice kraju i prowadzeniem walki o wyzwolenie Polski i odzyskanie niepodległości). W 1939 r. do Francji i na Bliski Wschód, przez Rumunię, Węgry, Litwę i Łotwę, przedostało się ok. 50 tys. żołnierzy i osób cywilnych. Później z okupowanego kraju wydostało się jeszcze kilkadziesiąt tysięcy osób (głównie przez Słowację i Węgry).

Na uchodźstwie, wobec internowania w Rumunii władz Polski, prezydent RP I. Mościcki złożył dymisję i jednocześnie na podstawie uprawnień konstytucyjnych wyznaczył następcę (W. Raczkiewicza), który powołał nowy rząd, następnie Radę Narodową Rzeczypospolitej Polskiej (Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie). Tym samym została zachowana ciągłość istnienia i funkcjonowania władz państwowych Rzeczypospolitej. Jednocześnie we Francji i na Bliskim Wschodzie formowano jednostki WP (Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie, PSZ). Działalność podjęły stronnictwa polityczne (PPS, SL, SP, SN).

Po kapitulacji Francji (VI 1940) część uchodźstwa, głównie wojsko (ok. 27 tys. osób) została ewakuowana do Wielkiej Brytanii, żołnierze 2. Dywizji Strzelców Pieszych — internowani w Szwajcarii (12 tys.), część kontynuowała działalność w konspiracji (Polska Organizacja Walki o Niepodległość). W 1942 r. migracja polska powiększyła się w wyniku wyprowadzenia do Iranu sformowanej w ZSRR Armii Polskiej (Armia Polska w ZSRR 1941–1942), wraz grupą ludności cywilnej (ok. 117 tys. osób), która znalazła się tu głównie w wyniku deportacji dokonanych w 1940–1941 przez władze sowieckie. Główny wysiłek skoncentrowano na rozbudowie PSZ (1945 liczyły ok. 200 tys. żołnierzy). Rozpoczęto wydawanie czasopism, m.in. „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, ponadto w wielu środowiskach, głównie w Wielkiej Brytanii, powstały różnorodne instytucje oświatowe (1940 przy uniwersytecie w Edynburgu utworzono Polski Wydział Lekarski, w 1944 przy uniwersytecie w Oksfordzie — Polski Wydział Prawa).

Działalność podjęły stowarzyszenia naukowe i społeczne. W 1944–45 część polskich jeńców wojennych (z kampanii wrześniowej 1939, powstania warszawskiego 1944) oraz robotników przymusowych i więźniów obozów koncentracyjnych (tzw. dipisi, ang. displaced persons), którzy znaleźli się na obszarach zajętych przez wojska amerykańskie, brytyjskie i francuskie postanowiła, ze względów politycznych (przejęcie władzy przez komunistów), nie wracać do kraju, m.in. wstępowali do polskich jednostek wojskowych formowanych przy amerykańskich wojskach okupacyjnych w Niemczech (Polskie Oddziały Wartownicze). Łącznie na emigracji pozostało ok. 0,5 mln Polaków, a także wielu przedstawicieli mniejszości narodowych.

W 1945 władze RP na uchodźstwie odrzuciły decyzje mocarstw alianckich w sprawie polskiej podjęte na konferencji jałtańskiej i konferencji poczdamskiej, utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (TRJN) i jego uznanie przez większość państw świata. Do 1947 r. z kraju wyjechało kilkadziesiąt tysięcy osób, w tym działacze polityczni (m.in. Stanisław Mikołajczyk, S. Korboński, S. Popiel). Część emigracji żydowskiej w latach 1945–1950 miała także charakter polityczny, gdyż wyjeżdżali syjoniści, by budować państwo żydowskie w Palestynie, a także niektórzy inni przeciwnicy nowego ustroju Polski. Od 1946 r. żołnierze demobilizowanych PSZ wstępowali do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia (PKPR), następnie po przejściu do życia cywilnego początkowo w większości zamieszkali w Wielkiej Brytanii (tzw. emigracja kombatancka). W 1947–1950 Polacy i obywatele RP innych narodowości pozostali na uchodźstwie osiedlili się w wielu krajach, m.in. w USA (110 tys.), Australii (ok. 60 tys.), Izraelu (55 tys.), Kanadzie (47 tys.), Francji (30 tys.), Afryce Wsch. (20 tys.), Brazylii (7 tys.), Argentynie (5 tys.), Nowej Zelandii (0,8 tys.).

W Wielkiej Brytanii kontynuowały działalność (do upadku PRL) władze RP na uchodźstwie, funkcjonowały także stare stronnictwa polityczne (PPS, SD, SN, SP) i nowe partie, m.in. Polski Ruch Wolnościowy „Niepodległość i Demokracja”, Liga Niepodległości Polski, SL „Wolność”, Związek Socjalistów Polskich, PSL, PSL-Odłam Jedności Narodowej, Niezależna Grupa Społeczna, Zjednoczenie Polskie. W 1949 r. powołano Skarb Narodowy, powstały organizacje kombatanckie (Stowarzyszenie Polskich Kombatantów — Federacja Światowa, Polskie Stowarzyszenie Byłych Sowieckich Więźniów Politycznych, związki rodzajów broni i formacji). Utworzono instytucje kulturalne i naukowo-oświatowe, m.in. Instytut Historyczny im. gen. Sikorskiego (1964 połączony z Polskim Ośrodkiem Naukowym w Instytut Polski i Muzeum Gen. Sikorskiego), Instytut Józefa Piłsudskiego, Instytut Literacki, w 1971 r. w Londynie powstał Polski Ośrodek Społeczno-Kulturalny (POSK). Wydawano czasopisma, m.in. „Jutro Polski”, miesięcznik „Kultura”, tygodnik literacki „Wiadomości”. Polscy działacze polityczni podjęli współpracę z przedstawicielami emigracji z innych państw wschodniej Europy w ramach Zgromadzenia Ujarzmionych Narodów Europy (ACEN) oraz Głosem Ameryki i RWE.

Uchodźstwo kilkakrotnie organizowało kampanie polityczne w celu odnowienia sprawy polskiej w stosunkach międzynarodowych, m.in. w maju 1956 r. kilkudziesięciotysięczną demonstrację w Londynie podczas pobytu Nikity Chruszczowa w Wielkiej Brytanii, w maju 1966 r. Zjazd Polski Walczącej w ramach obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, w listopadzie 1975 Kongres Polonii Wolnego Świata. Występowało z postulatami wycofania wojsk sowieckich z Polski i przeprowadzenia wolnych wyborów parlamentarnych. Osłabiały je konflikty, głównie związane z sukcesją na stanowisku Prezydenta RP. W 1949 r. powstała opozycyjna wobec obozu prezydenta A. Zaleskiego Rada Polityczna, w 1954 niezłożenie urzędu przez prezydenta po zakończeniu kadencji pogłębiło rozłam (zażegnany dopiero w 1972 po śmierci Zaleskiego) na mniejszościowy obóz prezydencki i obóz jego przeciwników, którzy utworzyli konkurencyjne organy władzy (Egzekutywę Zjednoczenia Narodowego, Radę Trzech i Tymczasową Radę Jedności Narodowej).

Po październikowym przesileniu politycznym w Polsce w 1956 r. niektórzy przedstawiciele emigracji wrócili do kraju (m.in. S. Mackiewicz, J. Poniatowski, M. Wańkowicz, T. Parnicki), większość przeciwstawiała się wszelkim próbom współpracy z władzami komunistycznymi, jej przedstawicielstwami dyplomatycznymi, Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną „Polonia”. W 1968–1969 (po marcu 1968, głównie w wyniku kampanii antysemickiej) i 1981–1983 (stan wojenny) uchodźstwo polityczne powiększyła łącznie kilkudziesięciotysięczna grupa emigrantów, których część podjęła działalność polityczną i publicystyczną („Aneks”).

Od lipca 1982 r. działało Biuro Koordynacyjne za Granicą NSZZ „Solidarność”. Uchodźstwo wspierało w kraju działalność podziemia niepodległościowego (Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”), a następnie opozycji politycznej, w tym pomoc finansowa (Fundusz Pomocy Krajowi). Po odzyskaniu suwerenności przez Polskę (VI 1989), organy państwa polskiego na uchodźstwie do końca 1991 r. uległy stopniowej likwidacji (w grudniu 1990 Prezydent RP na uchodźstwie, Ryszard Kaczorowski, przekazał Lechowi Wałęsie insygnia Prezydenta RP przechowywane w Londynie), a niektóre stronnictwa polityczne połączyły się z partiami politycznymi w kraju.

Bibliografia

J.W. Borejsza Emigracja polska po powstaniu styczniowym, Warszawa 1966;
Wielka Emigracja i sprawa polska a Europa (1832–1864), red. S. Kalembka, Toruń 1980;
Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych (XVIII–XX w.), red. A. Pilch, Warszawa 1984;
Polska emigracja, red. A. Paczkowski, B. Puszczewicz, Warszawa 1990;
W. Śladkowski Wychodźstwa polskiego zarys dziejowy, Lublin 1994;
A. Friszke Życie polityczne emigracji, Warszawa 1999;
R. Habielski Życie społeczne i kulturalne emigracji, Warszawa 1999;
P. Machcewicz Emigracja w polityce międzynarodowej, Warszawa 1999.