Koszer (kaszer; hebr. kaszer – właściwy, odpowiedni) – w judaizmie stan rytualnej czystości, regulowany przez odpowiednie przepisy religijne (halachę), dotyczący produktów żywnościowych, naczyń, a także dzianin (ubrań) i osób, które uznaje się za tzw. czyste.
Pojęcie to obejmuje także technologię przygotowywania pokarmów. Zasady dietetyczne w judaizmie, określane hebrajskim terminem kaszrut (zdatność), należące do najstarszych i najtrwalszych elementów kultury żydowskiej, zapisane są w Pięcioksięgu Mojżesza (Księga Kapłańska, 11; Księga Powtórzonego Prawa, 14,9–21). Koszerna jest wszelka żywność, która nie została uznana za trefną (hebr. trefa – niezdatna do spożycia; zakazane, czyli trefne, jest mięso wieprzowe, skorupiaków, węgorza itp.; mięso wołowe powinno pochodzić z przedniej części zwierzęcia).
Za koszerne uznaje się mięso pochodzące od zwierząt parzystokopytnych, należących do przeżuwaczy. Dodatkowo muszą być spełnione zasady uboju rytualnego (tzw. szechity). Koszerne są też ryby mające łuski i płetwy. Zasady koszerności wykluczają mieszanie produktów mięsnych z mlecznymi. Zarówno mięso, jak przetwory mleczne muszą być poddawane specjalnym zabiegom podczas całego procesu przygotowania.
Przed przyrządzeniem potrawy z mięsa, aby pozbyć się resztek krwi, moczy się je przez pół godziny, następnie soli, a po godzinie płucze w zimnej wodzie; innym sposobem jest opiekanie nad ogniem. Należy usunąć wszystkie żyły. Potrawy roślinne były traktowane jako rytualnie obojętne (hebr. parwe), jednak już nie wszystkie ich przetwory, np. wódka jest parwe, z wyjątkiem tej przygotowywanej na święto Pesach, która nie może być produkowana ze zboża. Wino musi być koszerne, tzn. poddane specjalnym zabiegom rytualnym w procesie produkcji, dotyczy to również rodzynek. W miejscach zbiorowego żywienia nad przestrzeganiem zasad koszeru czuwa tzw. nadzorca (hebr. maszgiach). Zatwierdzenie artykułu żywnościowego przez rabinów nazywane jest hechszer (uznany za koszerne).
Określenie to odnosi się także do zachowań, rytualnych i ludzkich – koszerny człowiek ściśle przestrzega reguł odżywiania oraz nakazów halachy. W przypadku naczyń szczególnie surowe zasady dotyczą tych wykorzystywanych w czasie święta Pesach, co wynika z zakazu spożywania wówczas produktów żywnościowych, które uległy fermentacji (chodzi tu o zakwas).
Odnośnie do tkanin istnieje zakaz mieszania lnu z bawełną. Wszystkie te skomplikowane przepisy i zasady, przez rabinów uzasadniane wpływem sposobu odżywiania na duchowość i etykę człowieka, do dziś są przestrzegane przez Żydów ortodoksyjnych. Ze względu na nich cała żywność produkowana lub sprowadzana do Izraela musi być koszerna. Większość izraelskiego społeczeństwa, żyjąca według norm świeckich, traktuje zasady kaszrut bardziej jako narodowe tradycje kulinarne niż nakaz religii.
Wielu łączy je z modnymi zasadami zdrowego odżywiania, np. wegetarianizmem. Modyfikacji ulegają także ortodoksyjne zasady kaszrut: współcześnie rabini nadzorujący produkcję żywności dodatkowo zwracają uwagę na stosowane środki chemiczne, konserwanty oraz wartość odżywczą i zdrowotną produktów. O koszerności mówi się także wówczas, gdy dana osoba, np. kobieta – kandydatka na żonę kapłana – spełnia wymagania nakładane przez halachę czy też w przypadku stwierdzenia przez sąd rabiniczny wiarygodności świadka dopuszczonego do zeznań.
Renata Piątkowska, Alina Cała
Tekst powstał na podstawie książki „Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon”, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001. Tekst pochodzi z portalu Diapozytyw, należącego wcześniej do Instytutu Adama Mickiewicza. Tekst pochodzi z książki „Historia i kultura Żydów polskich. Słownik” autorstwa Aliny Całej, Hanny Węgrzynek i Gabrieli Zalewskiej, wydanej przez WSiP. © Treść hasła pochodzi z serwisów wiedzowych PWN; zobacz sam: Encyklopedia PWN, Słowniki języka polskiego i Słowniki obcojęzyczne.
