Rewolucja 1905–07 na ziemiach polskich – wielkie wystąpienie przeciw systemowi politycznemu i ekonomicznemu oraz uciskowi narodowemu; w różnych formach objęło wszystkich robotników przemysłowych i rolnych, większość chłopów i inteligencji zaboru rosyjskiego, wywarło także wpływ na pozostałe zabory.

Stanowiła część demokratycznej rewolucji w Imperium Rosyjskim (rewolucja 1905–07 w Rosji), ale wysunęła też polskie postulaty narodowe. Bezpośrednim impulsem wystąpień w Królestwie Polskim była petersburska krwawa niedziela 22 I (9 I starego stylu) 1905. Politycznie rewolucja w Królestwie Polskim była zwrócona przeciw caratowi (dominujące postulaty: wolności obywatelskie i autonomia narodowa dla Królestwa Polskiego, protest przeciw poborowi Polaków na wojnę rosyjsko-japońską 1904–05), społecznie — głównie przeciw właścicielom zakładów przemysłowych i majątków ziemskich (dominujące postulaty: poprawa warunków płacy i pracy oraz socjalnego statusu robotnika, 8-godzinny dzień pracy; ze strony chłopów — walka o lasy i pastwiska na tle nieuregulowanej kwestii serwitutów); młodzież szkolna i uniwersytecka domagała się m.in. wprowadzenia języka polskiego jako wykładowego (strajk szkolny 1905).

Główną formą walki były masowe strajki, wiece i demonstracje, sporadycznie także walka zbrojna (walki barykadowe w Łodzi VI 1905 oraz, głównie za sprawą Organizacji Bojowej PPS, kilkaset zamachów na przedstawicieli policji rosyjskiej i wyższych funkcjonariuszy administracji, napady na transporty pieniędzy rządowych itp.).

Rewolucja rozpoczęła się styczniowo-lutowym (1905) powszechnym strajkiem ekonomiczno-politycznym, pierwszym o takich rozmiarach w całej historii; następnie wybuchło kilka dużych fal strajków z przewagą postulatów ekonomicznych bądź politycznych. Punktem szczytowym walk, także w Królestwie Polskim (republika ostrowiecka, republika zagłębiowska), był ogólnorosyjski październikowo-listopadowy (1905) powszechny strajk polityczny, który wymusił obietnicę nadania konstytucji i stworzył w kraju na kilka tygodni sytuację faktycznej wolności słowa.

W końcu 1905 w Królestwie Polskim wprowadzono stan wojenny, a armia rosyjska przystąpiła do tłumienia rewolucji (działające od września sądy wojenno-polowe orzekły wiele wyroków śmierci). W 1906–07 trwały już tylko końcowe walki strajkowe (wg niepełnych danych 1905 strajkowało w Królestwie Polskim ponad 800 tys. osób, 1906 ok. 500 tys.), jednak o dużym stopniu zaciętości (m.in. słynny lokaut łódzki). Głównymi polskimi partiami politycznymi czynnymi w rewolucji były nielegalne: PPS, SDKPiL, ND (endecja), liberalni Postępowi Demokraci oraz lojalistyczne, konserwatywne Stronnictwo Polityki Realnej (SPR); wśród robotników żydowskich działał Bund. PPS, SDKPiL i Bund, których szeregi 1905 wzrosły kilkudziesięciokrotnie, domagały się obalenia caratu, demokratyzacji państwa i zaangażowały się w obronę społecznych postulatów robotniczych.

PPS podzieliła się w trakcie rewolucji na 2 skrzydła: niepodległościowe piłsudczykowskie, pragnące przez powstanie zbrojne oderwać Królestwo Polskie od Rosji (PPS-Frakcja Rewolucyjna), oraz lewe skrzydło (PPS-Lewica), uważające ten postulat za nierealny i domagające się wspólnej walki z Rosjanami o demokratyzację państwa, a w jej ramach o autonomiczny status dla Królestwa Polskiego z własną konstytuantą. SDKPiL domagała się autonomii narodowej dla Królestwa Polskiego ze wspólną w ramach państwa rosyjską konstytuantą. ND była zaangażowana przede wszystkim w walkę o polonizację szkół, administracji gminnej i sądownictwa, usiłując uzyskać autonomię dla Królestwa Polskiego w zamian za „spokój”. Elitarne SPR pragnęło wyłącznie w sposób legalny uzyskać swobody językowe i samorządowe. W 1905 narodził się też w Królestwie Polskim silny ruch związkowy, z reguły powiązany z poszczególnymi partiami politycznymi.

W wyniku rewolucji powołano w Rosji 1906r.  obdarzony nikłymi uprawnieniami parlament (Duma Państwowa), w którym zawiązało się Koło Polskie (Koła Polskie). Polacy uzyskali znaczne złagodzenie polityki rusyfikacyjnej, m.in. polonizację szkolnictwa prywatnego, które gwałtownie się wtedy rozwinęło, oraz ograniczoną możliwość zgromadzeń i stowarzyszeń, co umożliwiło powstanie bądź legalizację polskich organizacji społecznych, związków i instytucji oświatowych, zawodowych, naukowych, artystycznych (np. Macierz Szkolna Królestwa Polskiego, Towarzystwo Kursów Naukowych, TNW, Centralne Towarzystwo Rolnicze, Towarzystwo Miłośników Historii w Warszawie, Towarzystwo Kultury Polskiej, TPN w Wilnie).

Zelżała także cenzura (np. zniesiono cenzurę prewencyjną); zalegalizowano ruch związkowy, wprowadzono swobody religijne dla Kościoła rzymskokatolickiego, tzw. ukaz tolerancyjny m.in. zezwolił na przechodzenie z prawosławia na katolicyzm (z tej możliwości skorzystało wielu dawnych unitów). Rewolucja znacznie wpłynęła na wzrost kultury politycznej społeczeństwa polskiego i powstanie nowożytnego układu partyjnego.

Źródło:

• H. Kiepurska, Warszawa w rewolucji 1905–1907, Warszawa 1974;
• S. Kalabiński, F. Tych, Czwarte powstanie czy pierwsza rewolucja. Lata 1905–1907 na ziemiach polskich, Warszawa 1976;
• Społeczeństwo i polityka — dorastanie do demokracji. Kultura polityczna w Królestwie Polskim na początku XX w., red. A. Żarnowska, T. Wolsza, Warszawa 1993.

Treść hasła została przygotowana na podstawie materiałów źródłowych PWN.