Pierwsi Żydzi pojawili się w Lubartowie pod koniec XVI wieku. Kilku z nich zakupiło wówczas posesje w mieście. Jednym z nich był Józef z Kazimierza, który zakupił w 1571 r. posesję w Rynku od Kaspra Kaznowskiego. Pierwsza wzmianka o istnieniu gminy żydowskiej w Lubartowie pochodzi z 1592 roku. Wtedy to:

Jędrzej Meczyński z małżonką Zofią zaprzedał, dał, darował dom z zatyłkiem Żydowi Jozefowi, drugiemu Łazarzowi, Judzie trzeciemu, czwartemu Aronowi, starszym natenczas będącym między żydowskiego pospólstwa, które kupili takowe mienie na pospólstwo żydowskie za 60 zł[1.1].

Jeszcze przed 1592 r. uformowała się tu samodzielna gmina wyznaniowa. W XVII w. ludność żydowska w Lubartowie zajmowała się handlem (m.in. zbożem) oraz rzemiosłem. Jonasz Perec i Samson Koplowicz prowadzili transport zboża do Gdańska. Posiadali własne galary, zakotwiczone w portach wiślanych. Oprócz krawców i czapników, w mieście mieszkali również żydowscy introligatorzy, mydlarze, felczerzy, złotnicy oraz jubilerzy. Istniał żydowsko-chrześcijański cech rzemieślniczy. Żydzi utrzymywali się także z dzierżawy ogrodów i folwarków. Żydzi mieszkali przede wszystkim przy ul. Lubelskiej, przy której znajdowała się też Duża Synagoga (ul. Lubelska 12) i kirkut.

Lubartowska społeczność żydowska została zniszczona przez Kozaków pod wodzą hetmana Chmielnickiego w latach 1648–1649, lecz już w latach 70. XVII w. zaczęła się odradzać. W 1676 r. w Lubartowie mieszkało 80 Żydów (37%). Żydzi posiadali prawo do wyrobu i sprzedaży trunków (na 16 browarów – 15 należało do Żydów). Mieli własny sąd, który rozstrzygał sprawy religijne, majątkowe oraz drobne spory, a przewodniczył mu rabin.

W XVII i XVIII w. lubartowscy Żydzi otrzymali szereg przywilejów. W 1678 r. Dymitr Korybut Wiśniowiecki wydał akt oparty na dawnych przywilejach, który zapewniał Żydom swobodę budowy domów, prowadzenia handlu czy wykonywania rzemiosła. Kolejne przywileje dla Żydów wydawali: Józef Lubomirski (1688 r.), Józef Sanguszko (1780 r.) oraz Janusz Sanguszko (1796 r.).

W latach 60. XVIII w. w Lubartowie pojawił się Wielki Magid z Międzyrzecza na Wołyniu – Lewi Icchak Berdyczower – prekursor chasydyzmu w Królestwie Polskim. Berdyczower utrzymywał przyjacielskie relacje z Samuelem Szmelke Horowicem, rabinem w Ryczywole (województwo sandomierskie).

W 1769 r. księżna Barbara Urszula Sanguszkowa opracowała Zbiór powinności miasta Lubartowa i Firleja. Według niego Żydzi zostali zobowiązani do opłat za podwody w wysokości 150 zł do skarbu właściciela. Dodatkowo płacili również 60 zł za zwolnienie od naprawy parkanów miejskich. Wspólnie z ludnością chrześcijańską, ludność żydowska pełniła straż nocną w mieście. Lubartowska gmina musiała dostarczać z tytułu dzierżawy uboju zwierząt po 20 kamieni łoju rocznie oraz świece łojowe do kordegardy zamkowej w ilości 6 sztuk w zimie i 5 w lecie. Ponadto Żydzi dostarczali proch strzelniczy do garnizonu lubartowskiego. Zobowiązani byli do uiszczania czynszu od nieruchomości w wysokości 10 zł rocznie. Kwota ta była znacznie wyższa niż opłaty jakie płacili chrześcijanie (1,20 zł). Na prestiżowych ulicach opłaty dla Żydów były jeszcze wyższe: przy ul. Kamionkowskiej oraz ul. Browarnej wynosiły 4,15 zł (dla chrześcijan 0,25 zł).

Do najbogatszych rodzin żydowskich w mieście należała rodzina Pereców. Sprowadzali oni futra, herbatę i tytoń z Rosji. Wśród kupców pracujących na potrzeby dworu byli: Herszek Perec, Moszek Perec, Jonas Szmulowicz, Wolf Michlewicz, Ajzyk Majerowicz oraz Szmul Majerowicz. O randze lubartowskiej gminy świadczył fakt, że jednym ze starszych żydowskiego Ziemstwa Lubelskiego w 1766 r. był Izaak – rabin lubartowski. W XVIII w. lubartowska gmina stała się drugą co do wielkości (po Lublinie) gminą żydowską w województwie lubelskim.

W II połowie XVIII w. Żydzi w Lubartowie posiadali 163 domy. Przy Rynku mieszkało 324 Żydów, przy ul. Lubelskiej – 143, przy ul. Krzywe Koło – 200, przy ul. Kamionkowskiej – 98 Żydów. W 1789 r. ludność żydowska posiadała w mieście 248 domów, natomiast domów chrześcijańskich było 201. Pod koniec XVIII w. w Lubartowie działał też szpital żydowski. Instytucja utrzymywała się dzięki datkom. Szpital został zniszczony najprawdopodobniej podczas powstania listopadowego.

W 1820 r. w Lubartowie mieszkało 3150 osób, w tym 1985 Żydów (63%). Siedem lat później, w 1827 r. liczba ludności żydowskiej wzrosła do 2074 osób (57,5%). Żydzi prowadzili transakcje również z ludnością chrześcijańską. W 1826 r. w Lubartowie było 6 żydowskich czapników, 7 krawców, 5 rzeźników oraz 2 piekarzy.

W latach 30. XIX w. członkami Dozoru Bożniczego byli Jonas Zilber, Motyl Welnder i Icek Majer Kopel. W 1819 r. Jonasz Szaja Perec zapisał na rzecz cmentarza roczny procent – 10 zł od sumy 1000 złotych. Ponadto przekazał księgi talmudyczne i prawnicze na użytek lubartowskiej synagogi oraz dochód ze swoich kramów przeznaczony na opłatę za światło w synagodze. Wspomógł również finansowo synagogę w Łęcznej i Międzyrzecu. Inny zamożny kupiec Dawid Mendlowicz w 1826 r. przeznaczył procent od sumy 300 zł na szkoły żydowskie w Lubartowie. W pierwszej połowie XIX w., na południe od Rynku, w rejonie ulicy Cichej, założony został nowy kirkut.

W latach 1860–1863 władze toczyły śledztwo przeciwko lubartowskiemu rabinowi Berkowi Kohnowi. Oskarżono go o nieproporcjonalne układanie składek bożniczych. Dlatego też rabin został odwołany ze stanowiska. Decyzja władz gubernialnych spotkała się ze sprzeciwem większości społeczności żydowskiej w Lubartowie. Dzięki wstawiennictwu lubartowskich Żydów, rabin w dalszym ciągu sprawował swój urząd.

W latach 1890–1907 rabinem Lubartowa był Szloma Pud. Kolejnym rabinem był Jakub Szulim Kohn (prawdopodobnie syn Berka Kohna). Swój urząd sprawował do 1912 roku. Po nim urząd objął Wigdor Lejbuś Gelblum (mieszkał przy ul. Lubelskiej 33). Równocześnie z Gelblumem urzędował drugi rabin – Chaim Jonas Szryft (mieszkał przy ul. Pięknej 19). Kantorami byli: Dawid Goldman, Szmul Kuperman oraz Lejbuś Ber Grynger. Było też dwóch sekretarzy: Aron Lerner oraz Abram Krajcer.

W 1900 r. w Lubartowie mieszkało 6870 osób, w tym 3855 Żydów (56%). Najzamożniejszą rodziną żydowską w tym okresie była rodzina Kirszenbergów – właścicieli folwarku Zagrody. Izrael Kirszenberg i jego żona Chaja Ruchla Kirszenberg byli gorącymi zwolennikami chasydyzmu. Rodzina Kirszenbergów była znana ze swojego bogactwa w całym Królestwie Polskim. Wśród innych bogatych rodzin tego czasu wymienia się rodziny Finkelsztajnów i Goldglasów.

Na początku XX w. składka na bożnicę wynosiła 677 rubli i 66 kopiejek. Z kolei opłata za dzierżawę mykwy wynosiła 312 rubli rocznie. Dochody gminy kształtowały się następująco: 350 rubli rocznie otrzymywał rabin; 52 ruble i 15 kopiejek – kasjer gminy; 15 rubli otrzymywał pisarz prowadzący kancelarię oraz szkolnik opiekujący się synagogą; 30 rubli otrzymywał stróż, pilnujący obiekty gminne; 314 rubli i 54 kopiejki przeznaczano na zamiejscowe szpitale żydowskie. Zamożniejsi Żydzi organizowali dobroczynne składki na rzecz ubogich. Zbiórką zajmowała się Rywa Lazer. W skład gminy lubartowskiej wchodziły następujące osady: Firlej (296 Żydów), Sobolew (11), Serock (9), Wólka Rokicka (34), Zagrody (14), Ziółków (35), Zezulin (28), Rozkopaczew (40), Serniki (27), Kaznów (10), folwark Krokanie (5), Brzeźnica (32), Górka Lubartowska (11), Berejów (32), Tarło (42), Nowy Dwór (19), oraz Kijany (47).

W 1907 r. Srul Rajchnudel otworzył w mieście księgarnię i drukarnię z introligatornią. Była położona przy ul. Lubelskiej 8. Po drugiej stronie ulicy znajdowała się księgarnia Szyji Suchowolskiego (ul. Lubelska 7). Chana Dyksztajn prowadziła księgarnię, która mieściła się w chederze (ul. Cmentarna 10). Wolf Weinberg posiadał w mieście olejarnię i kaszarnię. Były one położone przy ul. Kamionkowskiej 37 (obecnie ul. Legionów). W tym okresie większość dorożek konnych w Lubartowie posiadali Żydzi.

Najwięcej Żydów mieszkało przy ulicy: Klitki I oraz Klitki II. Łącznie na obu tych ulicach mieszkało 158 osób pochodzenia żydowskiego.

W 1913 r. w Lubartowie mieszkało 8220 osób, w tym 4466 Żydów (54%). W latach 20. XX w. działał tu Kupiecki Bank Spółdzielczy. Jego prezesem był Szmul Giwercer. Istniała także Kasa Spółdzielcza. W jej zarządzie zasiadał Moszek Feldman, Jankiel Montail i Szloma Olberg.

W okresie międzywojennym pod zarządem gminy znajdowała się synagoga, dwa kirkuty, mykwa (znajdująca się u zbiegu ulic Orlicz-Dreszera i Pierackiego)[[refr: |W czasie okupacji Niemcy zamordowali w budynku mykwy około 60–140 Żydów; zob. Kuwałek R., Sygowski P., Z dziejów społeczności żydowskiej w Lubartowie, [w:] Lubartów i ziemia lubartowska, Lubartów 2000, s. 74; Dumało R. J., Wojna, okupacja, wyzwolenie – Lubartów 1939–1949, Lublin 2001, s. 94.]] i rzeźnia rytualna, a także gminna Talmud-Tora. Gmina była też właścicielem placów przy ulicy Lubelskiej i ulicy Piłsudskiego[1.2].

Od 1927 r. w mieście działały pozostające pod wpływem gminy organizacji dobroczynne: Gemilut Chesed (udzielająca niskooprocentowanych kredytów) oraz Towarzystwo Dobroczynne „Acher-Eizer”. W 1936 r. utworzono tu także Żydowskie Stowarzyszenie Dobroczynności „Hachnusas Orchim”, zajmujące się udzielaniem pomocy bezdomnym i ubogim podróżnym. Jeśli chodzi o stowarzyszenia gospodarcze, od 1922 r. w Lubartowie działał Związek Rzemieślników Żydowskich oraz Związek Drobnych Kupców. 

W mieście kwitło życie polityczne – działały żydowskie partie polityczne, m.in. komórki różnych organizacji syjonistycznych, z których pierwsza powstała jeszcze przed I wojną światową, ortodoksyjno-syjonistyczna partia Mizrachi założona w 1920 r., a także działające od 1924 r. ortodoksyjna Aguda oraz Organizacja Syjonistów Ogólnych. W mieście istniały także oddziały Bundu i Poalej Syjon Lewicy, których działacze spotykali się w istniejącej od 1923 r. Bibliotece im. I. L. Preca.

Od 1929 r. w mieście działały organizacje młodzieżowe, m.in. syjonistyczna He-Chaluc (Pionier) oraz Związek Żydowskich Harcerzy „Brith Trumpeldor”, pozostające pod wpływem organizacji syjonistycznych. Od 1924 r. w Lubartowie istniało również Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczne „Bar Kochba”, pod auspicjami którego działały dwie drużyny – „Gwiazda” i „Makabi”.

W 1924 r. przeprowadzono pierwsze po I wojnie światowej wybory do Zarządu Gminy. W skład Zarządu weszli: Moszek Joel Feldman, Gdala Kijewski, Moszek Aron Hekier oraz Szmul Rubinsztajn. W 1929 r. w wyniku wyborów do Rady Miejskiej w Lubartowie w jej skład weszło dwóch Żydów z Mizrachi, trzech ogólnych syjonistów, dwóch z Bundu oraz jedna osoba z Poalej Syjon Prawicy. W Sejmie Powiatowym zasiadała jedna osoba wyznania mojżeszowego.

W 1938 r. w skład Rady Miejskiej Lubartowa wchodziło kilku Żydów: Szloma Ber Cieśla, Szloma Icek Finkielsztajn, Szmul Majer Goldman, Dawid Perec, Szloma Olberg, Chaim-Symcha Persyko. W maju 1938 r. starosta powiatowy powołał Powiatowy Komitet Funduszu Obrony Narodowej (FON). W jego składzie byli również Żydzi: Cieśla Szloma Ber, Feldman Moszko, Goldfinger Boruch, Perec Dawid, dr Maurycy Silberman, Majer Weberman.

Na skutek pogłębiającego się kryzysu ekonomicznego, pomimo dużej aktywności na polu gospodarczym, sytuacja Żydów Lubartowie była dość trudna, co w ciągu dwudziestolecia międzywojennego przyczyniło się do wzrostu emigracji, tak iż liczba Żydów w Lubartowie stopniowo zmniejszała się. W 1939 r. Żydzi stanowili już jedynie 42% mieszkańców miasta.

Po zajęciu miasta we wrześniu 1939 r. Niemcy zniszczyli synagogę i kirkut, wykorzystując cegły i rozbite macewy jako materiał budowlany. Zburzone zostały także żydowskie domy znajdujące się przy Rynku i przy ulicy Partyzanckiej, a także hotel żydowski, należący do rodziny Pereca Gdali, mieszczący się na rogu ulic Lubelskiej i Poprzecznej (obecnie ul. Jana Pawła II).

Na początku października 1939 r. Niemcy zaczęli organizować łapanki na ulicach Lubartowa. Religijnych Żydów upokarzano obcinając im pejsy i brody. Przykładem okrucieństwa hitlerowców było pobicie szanowanego w mieście rzeźnika Mosze Lazera.

12 października 1939 r. Niemcy splądrowali żydowskie mieszkania i sklepy. 20 października 1939 r. 850 Żydów z Lubartowa wysłano do Ostrowa Lubelskiego, a kolejne 634 osoby skierowano do Parczewa. Mniejsze grupki wysłano do Kamionki i Firleja. W Lubartowie pozostało jedynie 818 Żydów. Przeznaczono ich do prac w mieście. Żydzi wysiedleni do Ostrowa oraz Parczewa stopniowo powracali jednak do Lubartowa.

W listopadzie 1939 r. do Lubartowa przybyły transporty Żydów z Lublina, Ciechanowa oraz ze Słowacji (ok. 2 tys.). Łącznie do Lubartowa przybyło ok. 3,5 tys. osób. W maju 1942 r. do Lubartowa przyjechał kolejny transport 2421 Żydów ze Słowacji. Słowackich Żydów Niemcy przetrzymywali w gmachu Sądu Grodzkiego przy ul. Lubelskiej 78. Wśród Żydów słowackich byli dwaj znakomici lekarze: dr Rychard Peiser, pediatra (mieszkał przy ul. Legionów 24) oraz dr Efraim Blumenberg, którego zaświadczenia respektowały nawet służby niemieckie. W latach 1940–1941 grupy Żydów z Lubartowa były wysyłane do obozów pracy w innych miejscowościach, podczas gdy na ich miejsce wsiedlono kolejnych 450 uchodźców z Mławy i Lublina. Ogółem w latach 1940–1942 do Lubartowa przybyło ok. 35 tys. Żydów.

Getto dla ludności żydowskiej było położone w obrębie ulic: Żabia – 11 Listopada – Browarna – Poprzeczna – Lubelska. Nie posiadało muru ani parkanu. W szczytowym momencie getto zamieszkiwało 4,5 tys. Żydów. 4 stycznia 1940 r. Niemcy powołali Judenrat na czele z Jakubem Mordko Lichtenfeldem, a następnie Dawidem Perecem. W skład Judenratu wchodzili: Jakub Mordko Lichtenfeld, Szloma-Ber Cieśla (Cieśler), Moszek-Joel Feldman, Srul-Icek Rajzylberg, Dawid Perec, Menasze Kosman, Chil Wajnberg, Szloma Rubinstein, Pinkwas Duman, Srul-Moszko Denenmark, Szyja Suchowolski . Kierownictwo zmieniało się kilkakrotnie. W kwietniu 1942 r. w skład Judenratu wchodzili: Mosze Joel Edelman (przewodniczący), Szlomo Ber Cieśler, Izrael Ratensilber, Menasze Kosman i Jechiel Weinberg. Powstała również 11-osobowa Służba Porządkowa. W jej skład wchodzili: Izaak Pud (przewodniczący), Izocher Kosman, Icek Apfeld, Moszek Gothelf, Icek Nirenberg, Zelik Honiksblum, Lejzor Tunkieltraub, Dawid Cieśla, Moszek Kosman, Moszek Wajcaman, Moszek Duman[1.3].

Pierwsza wywózka z getta w Lubartowie miała miejsce 9 kwietnia 1942 roku. Grupa około 800 osób trafiła stąd wówczas do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. W maju 1942 r. do Lubartowa przybył kolejny transport 2421 Żydów ze Słowacji. Część spośród nich trafiła potem do Lublina, gdzie pracowała przy budowie obozu na Majdanku. W czerwcu 1942 r. w getcie znajdowało się 3134 osoby, w tym około 2 tys. uchodźców. Na początku października do zatłoczonego getta przesiedlono kolejne grupy Żydów z Kamionki, Ostrowa i Czemiernik. Kolejna duża akcja wywózkowa miała miejsce 11 października 1942 roku. Z lubartowskiego getta do obozów zagłady w Bełżcu i Sobiborze oraz na Majdanek wywieziono wówczas około 3 tys. Żydów, a około 300–500 osób rozstrzelano na miejscowym cmentarzu żydowskim przy ulicy Cichej. Ostateczna likwidacja getta w Lubartowie miała miejsce 24 października 1942 r., kiedy około 300 pozostających w mieście Żydów zostało przesiedlonych do Piask Luterskich. 29 stycznia 1943 r. ostatni pozostali w mieście Żydzi zostali rozstrzelani na cmentarzu przy ul. Cichej, a w lutym 1943 r. Niemcy ogłosili Lubartów miastem „wolnym od Żydów” (Judenfrei).

Lata okupacji przeżyło łącznie około 40 Żydów z Lubartowa. Część ukrywała się w domach ludności polskiej, część – w okolicznych lasach, dzięki pomocy żydowskich oddziałów partyzanckich. Polacy pomogli przetrwać wojnę m.in. Joskowi Honiksblumowi oraz jego żonie Blumie. Ukrywali się oni w komórce u państwa Czekańskich przy ul. Lipowej 3. Dora Wajnbert – wdowa z półtoraroczym dzieckiem i siostrą Nomą ukrywała się w mieszkaniu Jana Sienkiewicza przy ul. Legionów 55. Wśród Żydów zamieszkujących okolice Lubartowa wojnę przeżyli: Berek Tunkielszwarc, Doba Apfeld, Szloma i Dawid Cyngiel, Izaak Pud, Josek Wajnberg z córką Frajdlą, Owadia Tołbiasz, Gerszon Kopfe z żoną Rachelą i córką Surą Kopfe oraz Chana Goldsztein.

W pierwszych latach po zakończeniu wojny w Lubartowie pojawiali się Żydzi mieszkający w mieście przed 1939 rokiem, którzy ocaleli z Zagłady. Wśród nich była Rochel Goldfinger, która w 1945 w Lubartowie opłakiwała utraconych bliskich, miejsca, dawne miasto:

(...) Przez radio z oswobodzonej Polski, przez radio Lublin, woła do nas żydowski spiker i czyta nazwiska pozostałych przy życiu, nazwiska uratowanych, nazwiska tych co powstali z martwych. (...) I cicho brzmi niemal modlitwa: A nuż, a nuż pozdrowienia z domu? I dostrzegasz swój dawny dom, dom, z którym wiąże cię tyle niewidocznych nici, dom, gdzie spędzałaś dzieciństwo, młodosc, snułaś najpiekniejsze i najwznioślejsze marzenia, dom, gdzie mieszkali rodzice i podążali w myślach za dziećmi na obczyźnie[1.4].

Po wojnie ocaleni Żydzi lubartowscy w większości wyjechali do Palestyny, Francji lub Stanów Zjednoczonych. W 1947 r. w Paryżu grupa Żydów lubartowskich założyła Ziomkostwo Lubartowskie. W Tel Awiwie lubartowscy Żydzi ufundowali pomnik ku czci pomordowanych ziomków. Na pomniku widoczny jest wizerunek lubartowskiej synagogi.

Bibliografia

• Charliński W., O mieszkańcach Lubartowa w latach 1932–1945 [w:] Lubartów i ziemia lubartowska, Lubartów 2000.
• Ćwik W., Z dziejów Lubartowa w latach 1796–1866, [w:] Lubartów – z dziejów miasta i regionu, Lublin 1977, ss. 51, 64
• Dumało R. J., Wojna, okupacja, wyzwolenie – Lubartów 1939–1949, Lublin 2001.
• Jędryszka M., Żydzi w Lubartowie na przestrzeni wieków, referat przygotowany na sesje naukową „Moja mała ojczyzna”.
• Khurban Lubartow: a matzewa Lubartow un Lubartow Kedoshim, red. B. Tshubinski, Paris 1947.
• Kubiszyn M., Lubartów, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 224–232.
• Kuwałek R., Sygowski P., Z dziejów społeczności żydowskiej w Lubartowie [w:] Lubartów i ziemia lubartowska, Lubartów 2000.
• Lubartow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, s. 751.
• Lubartów – z dziejów miasta i regionu, red. S. Tworek, Lublin 1977.
• Lubartów. Nasza mała ojczyzna, red. E. Sędzimiesz, Lubartów 1997.
• Lubartów. Studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Warszawa 1967 (maszynopis).
• Opas T., Upadek i odrodzenie miasta (1660–1795), [w:] Lubartów – z dziejów miasta i regionu, red. S. Tworek, Lublin 1977, ss. 33, 35
• Przesmycka E., Przeobrażenia zabudowy i krajobrazu miasteczek Lubelszczyzny, Lublin 2001, s. 171
• Rościszewska Z., Lewartow /Lubartów/ w latach 1543–1634, Lublin 1932 za: Lubartów. Studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Warszawa 1967 (maszynopis)
• Tam był kiedyś mój dom... Księgi pamięci gmin żydowskich, red. M. Adamczyk-Garbowska, A. Kopciowski, A. Trzciński, Lublin 2009.