Nie wiadomo, kiedy Żydzi osiedlili się w Żaganiu (niem. Sagan). Możliwe, że było to w XII–XIII w., kiedy pojawili się w pobliskich miejscowościach: Bolesławcu, Legnicy i Zgorzelcu. Do połowy XV w. mieszkali w zaułku żydowskim (okolice dzisiejszej ul. Słowackiego). W połowie XV w. pod wpływem działalności duchownych, m.in. Jana Kapistrana, przetoczyła się przez Śląsk fala pogromów i wypędzeń. Dotknęła ona również Żydów żagańskich. W 1462 r. ostatni piastowski władca Żagania, książę Jan II, wypędził ich z miasta.

Ponowne zawiązanie się gminy nastąpiło dopiero w początkach XIX wieku. W 1857 r. gmina żydowska kupiła od miasta za 1000 talarów znajdujący się na łące miejskiej średniowieczny bastion, który zaadaptowała na synagogę. Obiekt ten znajdował się na styku dzisiejszej ul. Jana Pawła II i Placu Wolności. Była to budowla o wymiarach 22 x 6,5 m, zaokrąglona od strony wejścia. Nad głównym wejściem, na frontonie, były dwie tablice z napisami w języku hebrajskim. Na tablicy umieszczonej wyżej był napis: „Ten dom jest domem bożym dla wszystkich ludzi”. Napis nad wejściem: „Te drzwi poświęcone zostały Panu, sprawiedliwi winni przez nie wchodzić”. Wewnątrz znajdowała się tablica fundacyjna z napisem w języku niemieckim: „Świątynia ta została zbudowana w 5617 r. zbiorowym i jednomyślnym wysiłkiem członków gminy żydowskiej w Żaganiu…”. W czasie „nocy kryształowej” (9–10.11.1938) synagogę spalono, zniszczono też żydowskie sklepy. Jeszcze przed 1945 r. w miejscu, gdzie stał budynek synagogi, posadzono wierzbę płaczącą. Rośnie tam do dziś.

Gmina żydowska w Żaganiu posiadała własne łąki, pola uprawne, skład drewna (tzw. Holzhof), a przy Wilhelmstraβe (obecna ul. Podchorążych) szkołę żydowską i rzeźnię rytualną. W 1880 r. liczyła 170 osób. Później liczba systematycznie malała. W 1932 r. na 18 tys. mieszkańców było już tylko 100 Żydów. Po dojściu nazistów do władzy w 1933 r. liczebność spadła do 78, w 1937 r. – do 30. Krótko przed wybuchem II wojny światowej w Żaganiu mieszkało tylko 7 Żydów.

Andrzej Kirmiel