Początki społeczności żydowskiej w Duniłowiczach nie są jasne, ale wydaje się, że było to osadnictwo późne, być może datujące się dopiero od końca XVIII wieku. Już pod zaborami, 23 czerwca 1794 r. wydany został dekret Katarzyny II, dotyczący granic osadnictwa żydowskiego, nakazujący ludności żydowskiej skupienie się w miastach i miasteczkach. W 1800 r. w Duniłowiczach było 101 domów i 564 mieszkańców; w tym Ignacy Janiszewski był właścicielem 89 domów. 12 domów określano jako „żydowskie”. Potwierdza to pośrednio The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust datując pojawienie się tutejszej wspólnoty na początek XIX wieku[1.1].

Wzrostowi społeczności sprzyjały jarmarki, organizowane dwa razy do roku. W 1847 r. w Duniłowiczach mieszkało 326 Żydów. Byli oni już właścicielami większości kramów i sklepów. W 1897 r. skupisko osiągnęło swój najwyższy poziom – 1553 osób[1.1.1], co stanowiło 85,8% ogółu ludności. Od 1899 r. rabinem w Duniłowiczach był Jeszua Nemojtyn (1860–?).

Po wybuchu I wojny światowej sytuacja ludności żydowskiej gwałtownie się pogorszyła. Duniłowicze dwukrotnie przechodziły z rąk do rąk. W sierpniu 1915 r., wraz z nadejściem linii frontu, rozpoczęły się wystąpienia antyżydowskie, związane z występującym tzw. głodem pieniężnym – brakiem drobnych środków płatniczych (surowce do produkcji monet przeznaczono na cele wojenne). 3 września 1915 r. do Duniłowicz wkroczyły wojska niemieckie, a kramy żydowskie zostały rozrabowane. 6 września 1915 r. miasteczko znalazło się jednak w rękach rosyjskich Kozaków, którzy urządzili pogromy; majątek żydowski został w dalszym stopniu rozgrabiony.

Stabilizacja społeczności żydowskiej nastąpiła w okresie międzywojennym, choć Żydów było znacznie mniej niż przed 1914 r. – 685 osób w 1931 roku. Groźbę powojennego głodu zażegnano dzięki produkcji ogródków przydomowych. Odrodził się handel, także w formie kramów na rynku, choć w nowej sytuacji musiał zmagać się z wysokimi podatkami i konkurencją polskich sąsiadów. W 1924 r. otwarto szkołę jidysz. Stała się ona centrum kulturalnym miasteczka, „obrastając” z czasem w kółko dramatyczne, bibliotekę i kursy dla dorosłych. Pod względem politycznym wzrosła rola syjonistów; aktywnie działały He-Chaluc ha-Cair i Ha-Szomer ha-Cair. W międzywojniu miasteczku funkcjonowały trzy synagogi.

Nastanie okupacji sowieckiej w 1939 r. oznaczało nacjonalizację handlu i drobnej wytwórczości, a także zduszenie wszelkich form autonomii kulturalnej. Niemcy weszli do miasteczka 25 czerwca 1941 roku. Korzystając z pomocy miejscowych antysemitów oraz folksdojczów zagrabili domy i majątki żydowskie. Okupanci przeprowadzili też spis ludności żydowskiej. Żydzi nie mogli chodzić po chodniku, przebywać w szpitalach, uczęszczać do szkół. Ich ubrania miały być oznaczone okrągłą naszywką z żółtą Gwiazdą Dawida. Z akt Nadzwyczajnej Komisji Państwowej, powołanej do spraw badania zbrodni okupantów niemieckich popełnionych w Duniłowiczach i okolicy wynika, że: „...w grudniu 1941 r. cała ludność żydowska Duniłowicz powinna była się stawić przed budynkiem żandarmerii. Otoczeni przez policję, Żydzi byli pędzeni na brzeg rzeki Zareżanki. Musieli wejść do wody, aż sięgnie karku, po czym kazano im wydostawać się na brzeg, pełzając na brzuchu. Gdy ktoś nie chciał ulec temu znęcaniu się, był bity kolbami karabinów”[1.2].

W styczniu 1942 r. powstało getto, w którym uwięziono ok. 900 osób, przy jednej ulicy. Latem 1942 r. przebywało w nim 979 Żydów. Więźniowie wykorzystywani byli przez Niemców do niewolniczej pracy w tartaku, fabryce tytoniowej oraz przy kopaniu kanału. Dzienna racja chleba wynosiła ok. 100 gramów[1.1.1].

We wspomnianych aktach Nadzwyczajnej Komisji Państwowej można przeczytać, że „w listopadzie 1942 r. rozpoczęły się zbiorowe egzekucje Żydów”[1.1.2]. Pierwszą zbrodnią o masowym charakterze było rozstrzelanie na cmentarzu żydowskim nieznanej pod względem liczebności grupy Żydów z Duniłowicz i Postaw w dniu 12 listopada 1942 r., upamiętnione pomnikiem po drugiej wojnie światowej[1.3]. Następnie „specjalna jednostka, składająca się z 35 Niemców, przybyła z Głębokiego. W ciągu 3 dni zamęczyła i rozstrzelała 828 osób, wśród nich było 300 niczemu niewinnych dzieci. W nocy 21 listopada 1942 r. czterema samochodami podjechało do getta 35 Niemców. Wyciągnąwszy karabiny maszynowe, zaczęli ostrzeliwać domy mieszkalne. Gdy wzeszło słońce [zatem już 22 listopada 1942 r.], wszystkich Żydów, którzy przeżyli, wypędzono z domów. Oprawcy popędzali ich w kierunku stodoły. Tam Żydzi byli rozbierani do bielizny i w grupach po 3–4 osoby wypędzani na ulicę. Tam pijani Niemcy rozstrzeliwali ich z karabinów”[1.1.2]. Zbrodnia ludobójstwa trwała do 23 listopada 1942 roku[1.1.1].

Wedle powojennych relacji, po 1945 r. było w Duniłowiczach przynajmniej dwóch Żydów. Jednemu, zmarłemu w 1950 r., sąsiedzi ufundowali nawet macewę na miejscowym cmentarzu. Drugi, noszący nazwisko Ruderman, przetrwał okupację niemiecką służąc w Armii Czerwonej. Po powrocie, w 1958 r., ufundował z własnych środków pomnik ofiar Zagłady na cmentarzu[1.4]. 

Nota bibliograficzna

• Dunilovichi, Belarus, JewishGen Kehila Links [online] https://kehilalinks.jewishgen.org/dunilovichi/Index.html [dostęp: 20.04.2020].
• Dunilowicze, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 346.
• Duniłowiczi, [w:] Hołokost na territorii SSSR, red. I. A. Altman, Moskwa 2009.
• Hurbn Glubok, Szarkojscene, Dunilowicz, Postow, Droje, Kazan. Dos lebn un umkum fun jidisze sztetlech in Wajsrusland-Lite (Wilner gegnt) / In memorian de las comunidades judiás de Glebokie, Szarkowszczyzna, Dunilowicze, Postawy, Druja, y Kaziany, aniquiladas por el nazismo alemán, red. M. Rajak, Z. Rajak, Buenos Aires 1956.

• Pamiać. Pastauski rajon. Historyka-dakumentalnaja chronika haradou i rajenau Biełarusi, red. K. Kozak, A. Kuzniacou i in., Minsk 2001.