Informacja o gminie żydowskiej w Smorgoniach, jako samodzielnej jednostce podatkowej, znajduje się w Pinkasie Sejmu Żydów Litwy[1.1] (Waad Litewski) pod datą 1628. Trzy lata później, na mocy postanowienia Waadu, pod jurysdykcję Smorgoni oddano okoliczne wspólnoty żydowskie, a tym samym utworzono okręg smorgoński. W 1765 r. miasteczko zamieszkiwało 649 Żydów opłacających pogłówne[1.2].

Według inwentarza z 1788 r. w miasteczku (bez przedmieścia Przewóz) znajdowało się 95 domów chrześcijańskich i 118 żydowskich (ok. 55%). Domy żydowskie opłacały rocznie 300 zł podymnego i 200 zł za korzystanie z lasów pańskich. Na rynku znajdowało się 30 kramów żydowskich (w tym 3 sukiennicze) i 22 spichlerze. Za stragany i spichlerze Żydzi płacili 133 zł 25 gr. W inwentarzu z 1788 r. wśród smorgońskich Żydów pojawili się doktor Zusmana Abramowicz oraz dwaj złotnicy: Izrael Wolfowicz i Zelman Mowszowicz[1.3].

W XIX w. liczba ludności żydowskiej w Smorgoniach szybko rosła. Według spisu z 1835 r. w miasteczku było 127 domów chrześcijańskich i 198 żydowskich (ok. 60%)[1.4]. Rewizja z 1847 r. wykazała, że gmina żydowska liczyła 1 612 osób[1.5].

Dane statystyczne z końca lat sześćdziesiątych XIX w. zawierają informację, że 1 458 (73,1%) z 1 992 mieszkańców Smorgoni było Żydami[1.6].

W 1880 r. miasteczko liczyło 5 288 osób, w tym 5 035 Żydów (95,2%)[1.7].

Według spisu z 1897 r. zaś w Smorgoniach mieszkało 8 908 osób, w tym 6 743 Żydów (75,7% ludności całego miasteczka)[1.8].

Zachowały się dane dotyczące struktury wyznaniowej Smorgoni z lat 1866 i 1903. W 1866 r. ogółem było 2 091 mieszkańców, w tym 369 prawosławnych, 515 katolików, 78 ewangelików oraz 1 229 żydów (58,8%)[1.9]. W 1903 r. na 13 131 mieszkańców było 1 965 prawosławnych, 2 291 katolików, 6 muzułmanów i 8 869 żydów (67,5%)[1.10].

Na początku XX w. w Smorgoniach istniały 2 synagogi oraz 16 domów modlitwy, 3 szkoły Talmud-Tora, żydowska szkoła elementarna i szpital należący do gminy[1.11]. W 1846 r., po gruntownym przeszukaniu wszystkich zakamarków szkoły żydowskiej w Smorgoniach, znaleziono w niej 26 starych ksiąg żydowskich zakazanych przez cenzurę[1.12].

Zdarzało się, że w gminie żydowskiej wybuchały konflikty. Świadczy o tym anonimowy donos, który wpłynął do kancelarii generał-gubernatora wileńskiego w 1863 r. Jego autorzy skarżyli się na członków zarządu gminy Judę Brudnego i Icka Byczka, którzy sprawowali władzę już od 13 lat i prześladowali miejscową ludność żydowską. Zarzucano im, że bezprawnie podnieśli podatek gminny (z 500 do 5 tys. rubli), żeby osiągnąć prywatne korzyści dla siebie i swoich krewnych. Ponadto mieli oni utrudniać dostęp do oświaty w języku rosyjskim i wysyłać członków gminy znających ten język do armii. Donos miał również charakter polityczny. Podawano w nim, że część pieniędzy z podatku gminnego przekazywano Polakom, a polscy ziemianie radzili się Judy Brudnego „w sprawach buntowników, znanych mu doskonale”[1.13]. W raporcie powiatowego inspektora policji podważano jednak wiarygodność doniesienia. Wileńskie władze gubernialne nie interweniowały w tej sprawie[1.14].

W 1867 r. miejscowe władze próbowały unormować kwestię żydowskich bractw pogrzebowych poprzez ograniczenie ich budżetu. Istniejący cmentarz proponowano podzielić na 3 klasy pochówku z ustalonymi taryfami. Opłata za pochówek miała odtąd wynosić: za pogrzeb w 1. klasie – 10 rubli, w 2. – 5, w 3. zaś – 3 ruble. Według sporządzonego wówczas spisu w Smorgoniach znajdowały się kamienna synagoga oraz cztery drewniane szkoły[1.15].

W 1875 r. do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych przekazano prośbę adresowaną do cara, podpisaną przez pięciu członków zarządu gminy żydowskiej w Smorgoniach, m.in. Wiszniewskiego i Rabinowicza. Prosili oni o utworzenie w miasteczku szkoły dla dzieci żydowskich obu płci, w której nauczano by czytania, pisania oraz rzemiosła. Jej otwarcie miałoby upamiętniać „przypadającą 19.02.1875 r. 20. rocznicę pomyślnego panowania Jego Imperatorskiej Mości”. Pieniądze na uruchomieniem szkoły miały pochodzić ze środków kahału uzyskanych z podatku od świec szabasowych (była to część podatku gminnego). Gubernator wileński uznał jednak tę inicjatywę za „przedwczesną i zbędną”. Argumentował, że Żydzi mogą posyłać swoje dzieci do szkół ludowych i parafialnych, a bardziej zamożni – do sąsiednich żydowskich szkół powiatowych i państwowych. Poza tym „kształcenie zawodowe w szkole dla samych tylko Żydów mogłoby z czasem wpłynąć negatywnie na sytuację miejscowych rzemieślników-chrześcijan”[1.16].

O tym, jak w praktyce wyglądał pobór podatku gminnego (kahalnego) i na co ten podatek przeznaczano, wiemy z dokumentu O zatwierdzeniu taryfy opłat podatku gminnego i porządku wykorzystania środków zeń uzyskanych w gminach żydowskich guberni wileńskiej za lata 1877–1881[1.17].

Głównym źródłem dochodów gminy był ubój rytualny, w budżecie uwzględniono również dochód z dzierżawy podatku gminnego. Po stronie rozchodów gminy znalazły się następujące pozycje: uregulowanie zaległości podatkowych gminy, utrzymanie komisji rabinackiej przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych oraz uczonych doradców żydowskich  przy generał-gubernatorze, sporządzenie ksiąg metrykalnych, nabycie od rabina Gurwicza modlitewnika na dni świąteczne, utrzymanie synagogi oraz urządzenie łaźni.

22 marca 1894 r. Żydzi gminy smorgońskiej złożyli do władz gubernialnych wniosek o pozwolenie na uregulowanie długu w wysokości 93 rubli 75 kopiejek z podatku gminnego. Zadłużenie ciążyło na gminie, gdyż wynajmowała ona od Chaima Łaskowa pomieszczenie z pięcioma łóżkami na hospicjum dla chorych na cholerę. Ponieważ wszystkie zobowiązania podatkowe wobec państwa rosyjskiego uprzednio uregulowano, a gmina dysponowała jeszcze kwotą 301 rubli 39 kopiejek z podatku gminnego, władze zadośćuczyniły tej prośbie[1.18].

Gmina wystąpiła także o zgodę na założenie w Smorgoniach towarzystwa pomocy biednym Żydom. Petenci należeli już do podobnego towarzystwa, nowe zaś, o którego powstanie wystąpili, miało składać się „wyłącznie z kobiet, których celem miała być pomoc rodzącym matkom”. Wnioskodawcy podkreślali, że „beznadziejne położenie wielu ubogich Żydów w mieście, w którym dotąd nie zorganizowano pomocy dla ciężko doświadczonych przez biedę i choroby, wywołuje konieczność zorganizowania choćby takiego wsparcia, jakie zamożniejsza część społeczności żydowskiej zwykła, w miarę swych możliwości, okazywać biednym”[1.19].

Smorgońscy Żydzi, podobnie jak Żydzi w całym Imperium, zajmowali się działalnością handlowo-przemysłową. Było wśród nich niemało bogatych i drobnych kupców, handlarzy, cieśli oraz piekarzy, którzy wypiekali wyśmienite bajgle (obwarzanki), cieszące się popularnością w całej Rosji. W 1845 r. w Imperium Rosyjskim pojawił się projekt podziału Żydów na „pożytecznych” i „niepożytecznych”. Do „pożytecznych” zaliczono jedynie tych Żydów, którzy mieli stałe miejsce zamieszkania i mogli wykazać się odpowiednim statusem majątkowym. Na „niepożytecznych” zamierzano nałożyć dodatkowe ograniczenia (m.in. zwiększenie poborów do wojska). Żydów planowano podzielić na pięć kategorii: kupców, rolników, mieszczan osiadłych i nieosiadłych oraz rzemieślników. Do ostatniej kategorii mogli się zaliczać tylko członkowie cechów (mistrzowie cechów byli zwolnieni ze służby wojskowej). Dlatego też w 1852 r. smorgońscy rzemieślnicy żydowscy starali się o utworzenie cechu zawodowego. Władze jednak odmówiły. Uzasadniły tę decyzję następująco: „Choć w Smorgoniach działa znaczna liczba różnego rodzaju rzemieślników Żydów, władze Oszmiany nie mogą zadośćuczynić prośbie, gdyż nie mają prawa tworzyć cechów w miasteczkach”[1.20]. Zdecydowano się wszakże na stworzenie uproszczonego zarządu rzemieślniczego. Na jego prezesa wybrano mieszczanina wileńskiego Barkowskiego, którego zastępcami zostali Chaim Gurwicz i Kapłan Krejnies (wszyscy byli garbarzami)[1.21]. Do powstałego stowarzyszenia należeli przedstawiciele różnych zawodów: 15 krawców, 8 garbarzy, 3 kowali, 3 szewców, 3 cyrulików, szklarz, zegarmistrz i introligator. Ponadto 14 Żydów smorgońskich utworzyło tzw. cech nierzemieślniczy, do którego należało: 8 woźniców, 4 cieśli, 3 kamieniarzy i kopacz[1.22].

Pod koniec XIX w. wielu Żydów smorgońskich pracowało w przemyśle skórzanym. Rozwijał się on od lat sześćdziesiątych i wkrótce stał się podstawą gospodarki miasteczka. Typowym zajęciem ludności żydowskiej była także arenda. Na przykład stacja pocztowa w Smorgoniach przez długie lata (1854–1869) znajdowała się w dzierżawie u kupca 2. gildii Dawida  Brudnego[1.23].

Nie zawsze zarabiano pieniądze legalnie. W 1864 r. administracja gubernialna rozpatrywała sprawę pożaru sześciu składów futer należących do kupca Jappy, ubezpieczonych na 12 tys. rubli. Z treści dokumentu wynika, że pełnomocnik kupca Josela Jappy, Żyd Michel Druzskin, w sierpniu 1864 r. wysłał z Połtawy do Wilna (na nazwisko Jappy) futra o łącznej wadze 35 pudów 29 funtów. Ubezpieczył je wcześniej w kantorze kompanii „Nadzieja” na sumę 11 914 rubli. Nad towarem czuwali woźnica Goldberg i pracownik Druzskina Lejzer Zass. Futra dostarczono do Smorgoni i umieszczono w karczmie Żyda Berensztejna dzierżawionej przez Żyda Brojdę. Około północy wybuchł jakoby pożar, a część towaru miała ulec uszkodzeniu. Śledztwo wykazało jednak, że żadnego pożaru nie było. „Żydów Druzskina, Zassa, Goldberga, którzy przewozili towar oraz karczmarza Brojdę, agentów Kompanii Rejnherc i Walk i kupca Jappę podejrzewa się o to, że zmówili się , aby uzyskać od towarzystwa ubezpieczeniowego nienależne im pieniądze za rzekomo spalony towar. Nie znaleziono wszakże prawnych podstaw do oskarżenia”[1.24].

Niewykluczone także, że w Smorgoniach działali Żydzi fałszujący pieniądze. W 1865 r. major korpusu żandarmów Szpejer doniósł telegraficznie do Sankt Petersburga, że stawił się u niego Żyd Rudnik i okazał mu fałszywe środki płatnicze, w sumie 200 rubli. Jak utrzymywał, zakupił je u Żydów smorgońskich Mowszy Lejzerego i jego brata Aarona. Według informacji Rudnika w Smorgoniach funkcjonowała fabryka fałszywych banknotów[1.25].

Od lat trzydziestych XIX w. do I wojny światowej nieopodal Smorgoni istniała żydowska osada rolnicza Karka, licząca 30 gospodarstw. Interesujące świadectwo o niej pozostawił Władysław Syrokomla (Ludwik Kondratowicz): „Chaty bardzo akuratne, stojące rzędem, jak wojsko, obok nich tak samo równiutko, jedna za drugą stojące, stodoły […] Oto kolonia Żydów-rolników, których w liczbie 25 rodzin osiedliły tu władze. Widać, że kolonistom spodobało się gospodarowanie na roli. Na ulicy nie uświadczysz brudu, gwaru czy zgiełku, jak w miasteczkach żydowskich, za wioską krzątają się ludzie z sochami i bronami […]”[1.26].

W dokumencie archiwalnym z 1853 r. odnajdujemy skargi na niedostatek ziemi i jej złą jakość: „w dobrach smorgońskich osiadły 23 rodziny żydowskie, każda z nich od pięciu do dziewięciu mężczyzn. Każda z rodzin otrzymała działkę wielkości 11,5 dziesięciny [...]. Działki te są niewystarczające dla licznych rodzin i złe pod względem jakości gleby. 11.05.1853 r. rodziny wystąpiły z podaniem o przydzielenie im dziewięć działek w sąsiedniej wsi Klidzinięta, przeznaczonej na osadnictwo żydowskie”[1.27].

23 października 1866 r. delegaci społeczności żydowskiej w Smorgoniach, Wiśniewski, Aron Brudny, Icka Magid, Sender Goldberg i inni, wystosowali petycję do ministra spraw wewnętrznych. Informowali w niej o zmianie statusu miejscowości z miasteczka na wieś dokonanej przez władze lokalne. Prosili o niezatwierdzanie tej decyzji, m.in. dlatego, że w Smorgoniach żyło ponad 4 tys. osób, istniało bez mała 500 domów, kramów, zajazdów, jadłodajni i instytucji handlowych. Wymienili również liczne zakłady garbarskie i przemysłowe. Podkreślali ponadto, że w miasteczku dwa razy w tygodniu, w czwartki i niedziele, odbywają się targi, kilka razy do roku zaś – jarmarki. Przypominali, że Smorgonie od dawna mają status miasteczka.

O gminie żydowskiej pisali: „W miasteczku, najludniejszym nie tylko w guberni wileńskiej, lecz także w guberniach okolicznych, istnieje nasza gmina żydowska, najstarsza w tutejszym okręgu poboru synagoga, domy modlitewne [...]. Z dawien dawna my, tak jak przodkowie nasi, korzystamy z wszelkich praw przysługujących mieszkańcom miasteczka. Podczas gdy dawne ustawy zabraniały Żydom osiedlania się we wsiach i przysiółkach, my mieszkaliśmy spokojnie w Smorgoniach i zajmowaliśmy się tu, zgodnie z prawem, kupiectwem i handlem miejskim oraz działalnością przemysłową”. Okazało się, że władze gubernialne nie podejmowały żadnych kroków w celu przemianowania miasteczka Smorgonie na wieś. Słupy z napisem „wieś” rozstawiono z inicjatywy prystawa (komisarza) stanowego Korolkowa, od którego zażądano wyjaśnień w tej sprawie[1.28].

W 1872 r. żydowskie mieszczaństwo wspólnie z chłopami Smorgoni wystąpiło z petycją o nadanie Smorgoniom statusu miasta powiatowego. Pod dokumentem widnieją podpisy Żydów smorgońskich: Abrama Brudnego, Ewzara Kaca, Icki Meera Kaca, Abrama Sonkina, Icki Gurewicza, Jankiela Boruchwicza, Icki Szymołowicza Magida, Icka Ancylowicza, Abrama Daniszewskiego i innych[1.29].

Zdarzały się również spory między ludnością żydowską i chrześcijańską. Przykładem jest zatarg między chłopami smorgońskimi a kupcową 2. gildii wdową Rajną Brudnową,  rozpatrywany w 1867 r. w kancelarii generał-gubernatora. Dotyczył on eksploatacji państwowej parceli w miasteczku. W swojej petycji Brudnowa wykazywała, że korzysta z parceli już od 25 lat oraz że nigdy nie zalegała z żadnymi opłatami, a stojący na działce dom przynosił niemałe zyski w związku z kwaterunkiem wojska. Mimo to zgromadzenie wiejskie (na mocy uchwały z 16.10.1865 r.) postanowiło oddać tę parcelę w arendę żołnierzowi Fosence. Twierdzono bowiem, że Brudnowa nie wywiązywała się ze wszystkich opłat związanych z dzierżawą. Wykonanie decyzji zjazdu gminnego zawieszono jednak „aż do określenia dokładnej liczby oraz powierzchni działek państwowych w miasteczku za pomocą nowych pomiarów, gdyż spis obecny nie odpowiada stanowi faktycznemu”, ponieważ „parcele miejskie uległy rozdrobnieniu i są przez Żydów oddawane w dzierżawę innym Żydom, którzy unikają tym samym opłat w naturze tak samo jak chłopi. Dotyczy to szczególnie zamożnych Żydów, do których zalicza się również Brudnowa”. Ostatnią instancją, która rozpatrywała tę sprawę, było Ministerstwo Majątków Państwowych. Petycję Brudnowej o zgodę na dalszą dzierżawę placu ostatecznie odrzucono[1.30].

30.09.1882 r. gubernator wileński nakazał generał-gubernatorom wileńskiemu, kowieńskiemu oraz grodzieńskiemu wzmocnienie oddziałów miejscowej policji 15 kozakami z Dońskiego Pułku Kozackiego stacjonującego w Wilnie „w celu zapobieżenia możliwym konfliktom między ludnością chrześcijańską i żydowską w miasteczku Smorgonie”[1.31].

Nie zachowały się wszakże dokumenty świadczące o jakichkolwiek sporach na tle etnicznym lub religijnym w Smorgoniach. Są natomiast świadectwa mówiące o życzliwych relacjach sąsiedzkich między Żydami i Białorusinami. Białoruski tygodnik „Nasza Niwa”[1.32] opublikował w 1911 r. następującą relację ze Smorgoni: „Wystawiano u nas dwa białoruskie przedstawienia teatralne. Całkiem zgrabnie grali aktorzy [...]. Wszystkie spektakle najliczniej odwiedzali Żydzi. Oni to właśnie najserdeczniej powitali teatr białoruski. Jak widać, nasi miasteczkowi Żydzi, z którymi Białorusini zawsze żyli w dobrych stosunkach, zaczęli rozumieć ich miłość do tego, co rodzime. Można sądzić, że wszelakim »prawdziwym ludziom« niełatwo będzie zasiać między Białorusinami nienawiść do Żydów”[[refr.:|„Nasza Niwa” [„Наша Ніва”] 1911, nr 34.]]]

Na przełomie XIX i XX w. smorgońscy Żydzi byli aktywnymi uczestnikami ruchu robotniczego. 24.10.1900 r. gubernator wileński informował generał-gubernatorów wileńskiego, kowieńskiego i grodzieńskiego o trwającym od czerwca strajku robotników ze Smorgoni. Uczestniczyli w nim pracownicy zakładów szewskich, domagający się podwyżki płac i skrócenia dnia roboczego. Wspominano o wypadkach użycia siły wobec właścicieli zakładów i przybyłych tu do pracy robotników z innych miejscowości. Strajkujący zmusili siedmiu robotników z Warszawy i Berdyczowa do wyjazdu ze Smorgoni, zaopatrzyli ich nawet w bilety przejazdowe. Według zeznań 16 świadków wśród robotników „prześladujących właścicieli oraz robotników metodą gróźb i przemocy” byli: Srol Mercel, bracia Mowsza i Bendet Bodaniesowie, Szmujło Sidrycki, Ruwin Frejdes, Lejba Lewin, Samuel Sołoducha, Chaim Icka Gurwicz, Jankiel Kucewicki, Wulf Nachaszkec, Jankiel Magid, Gerszon Galperowicz, Icka (zwany Żochcze), Lejzer (zwany Wajser) i niejaki Chaim Dawid (nazwisko nieznane). Wobec wszystkich wymienionych wszczęto postępowanie karne. Zdołali się oni ukryć, zanim dotarł pułkownik milicji. Ich nazwiska umieszczono na liście poszukiwanych. Zdołano aresztować i przewieźć do więzienia w Wilnie jedynie Jankiela Kucewickiego [1.33].

1 października 1903 r. w Smorgoniach, w budynku powstającej fabryki skórzanej, należącej do spadkobierców Lejby Madeksa, wykryto „żydowską organizację przestępczą o charakterze politycznym”. Podczas zebrania zatrzymano 121 jej członków – młodych Żydów, pracowników różnych zakładów. Czternastu z nich aresztowano, u jednego z zatrzymanych, Judela Kiwowicza,  znaleziono wiersze „o treści wywrotowej”[1.34].

Część żydowskiej ludności miasteczka należała do ruch Chabad Lubawicz. Od 1899 r. w Smorgoniach działała grupa syjonistyczna, od 1905 r. zaś – komórka partii Poalej Syjon. Dużą popularnością cieszył się także Bund[1.35].

W 1915 r. ewakuowano w głąb cesarstwa znaczną część Żydów ze Smorgoni, które znalazły się w pasie przyfrontowym. Przesiedleni wówczas rzemieślnicy położyli podwaliny pod przemysł skórzany w Rostowie nad Donem, Charkowie i niektórych innych ośrodkach.

Wielu Żydów wróciło do Smorgoni po włączeniu miasta do II Rzeczypospolitej. W 1931 r. żyło ich w mieście ok. 4 tys. W dwudziestoleciu międzywojennym w Smorgoniach swoje oddziały miał Poalej Syjon oraz Bund, w mieście działy organizacje młodzieżowe He-Chaluc i Żydowski Związek Skautowy im. Trumpeldora „Betar”, funkcjonowała szkoła Żydowskiego Stowarzyszenia Oświatowo-Kulturalnego „Tarbut”, kółko dramatyczne, żydowskie organizacje sportowe. We wrześniu 1939 r., po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną, rozpoczęła się likwidacja żydowskich organizacji i towarzystw.

W czerwcu 1941 roku do Smorgoni wkroczyły wojska niemieckie. Jedną z najczarniejszych kart okupacji miasta była tragedia getta. Przed wybuchem wojny w mieście żyło 5 138 osób, w tym 2 017 Żydów. W sierpniu lub w październiku 1941 r. na miejscu utworzono dwa getta [1.36]. Pierwsze ulokowano w centrum miasta, wokół synagogi i cmentarza żydowskiego, drugie na końcu ul. Wileńskiej, gdzie przed wojną znajdowała się żydowska osada rolnicza – Karka.  Zgodnie z danymi władz okupacyjnych w grudniu 1941 r. w Smorgoniach przebywało 1 680 Żydów, w tym 619 dzieci do 16. roku życia. Wkrótce zostali tutaj przesiedleni Żydzi z okolicznych miejscowości. Według ustaleń Nadzwyczajnej Państwowej Komisji Badania Zbrodni Nazistowskich (CzGK) liczba Żydów przebywających w Smorgonie wzrosła do 3 280[1.1.36].

22 października 1941 r. 500 Żydów smorgońskich rozstrzelano we wsi Zielonka w rejonie oszmiańskim[1.37].

Swoje tragiczne wspomnienia spisali ocalali więźniowie smorgońskiego getta – Dwora Grejsman[1.38].

Po wojnie nie udało się reaktywować gminy żydowskiej w Smorgoniach. W 1959 r. w mieście mieszkało 64 Żydów, w 1989 zaś – 29[1.39]. W Izraelu działa stowarzyszenie uchodźców ze Smorgoni. Dzięki ich staraniom w 1965 r. ukazała się w Izraelu księga pamiątkowa miasta Smorgonie Smorgon mehoz Vilno; sefer edut ve-zikaron; dostępna w wersji anglojęzycznej na stronie JewishGen: https://www.jewishgen.org/yizkor/smorgon/smorgon.html [dostęp 11.05.2012].]].

Dane ostatnich spisów ludności na Białorusi pokazują, że liczba żydowskich mieszkańców Smorgoni stale się zmniejsza: w 1999 r. w mieście mieszkało 14 Żydów [1.40], w 2009 zaś  – już tylko 6[1.41].

Bibliografia

• Rozenblum C., Elenska I. E., Smorgon, [w:] Holokost na teritorii SSSR, red. Altman I. A., Moskwa 2009
• Smorgon’ [Сморгонь], [w:] Kratkaja jewriejskaja encykłopedija, t. 8, https://eleven.co.il/?mode=article&id=13865&query=%D1%CC%CE%D0%C3%CE%CD%DC [dostęp: 28.03.2023]