Stałe osadnictwo żydowskie w Żurawnie datuje się od XVIII wieku. Żydzi pracowali głównie jako najemcy, gorzelnicy, a także drobni handlarze i rzemieślnicy[1.1]. W 1890 r. w mieście mieszkało 1681 Żydów, którzy stanowili około 62 proc. wszystkich mieszkańców (2716)[1.2]. Ich liczba zmniejszyła się jednak drastycznie po pierwszej wojnie światowej – do 865 osób w 1921 roku. Korzystali oni z różnego rodzaju pomocy[1.1.1]. W późniejszych latach populacja żydowska zanotowała wzrost i w 1939 roku liczyła około 1300 osób.

Po 17 września 1939 r. Żurawno znalazło się pod okupacją sowiecką, a 3 lipca 1941 r., po zajęciu miasta przez wojska niemieckie, pod władzą III Rzeszy – najpierw pod okupacją wojskową, a od 1 sierpnia 1941 pod zarządem cywilnym. Zostało wówczas włączone do Kreis Stryj. W mieście utworzono posterunek niemieckiej żandarmerii oraz oddział policji ukraińskiej.

Latem 1941 r. Niemcy nakazali utworzenie Rady Żydowskiej (Judenrat) w Żurawnie. Powstała też żydowska policja – pomocniczy organ Judenratu – której zadaniem były m.in. rejestracja i oznaczenie wszystkich Żydów w mieście. Pod koniec lipca Żydom nakazano nosić na ramionach białe opaski z niebieską Gwiazdą Dawida. Później, pod koniec sierpnia zostali zmuszeni do zapłacenia tzw. kontrybucji w wysokości 100 000 zł. Nie mogli też kupować żywności na rynku ani opuszczać granic miasta. Żydowskie szkoły zostały zamknięte.

Judenrat utworzył biuro pracy, które kierowało Żydów do różnych zadań. Latem 1941 r. wielu z nich zostało zaangażowanych w uregulowanie biegu lokalnych rzek, aby zabezpieczyć teren przed powodzią.

Zimą 1941/1942 roku Żydzi musieli oddać futra i wszystkie inne ciepłe ubrania na rzecz niemieckiej armii. Wielu z nich, na pewno około 150, zmarło wówczas z głodu, zimna i chorób.

Przed latem 1942 r. w Żurawnie utworzono specjalną kuchnię, aby zapewnić żydowskim pracownikom ciepłe posiłki. Istniały również plany utworzenia w mieście oddziału Żydowskiej Samopomocy Społecznej (ŻSS).

10 czerwca 1942 r. w Żurawnie mieszkało 1151 Żydów, z których 403 pracowało przy różnego rodzaju robotach przymusowych, przede wszystkim przy budowie dróg czy w kamieniołomach. W połowie czerwca 1942 r. ukraińska policja pomocnicza zebrała 50 Żydów i przetransportowała ich do biura pracy w Chodorowie, gdzie panowały bardzo trudne warunki. Innych 15 Żydów zostało aresztowanych przez żydowską policję – aby wymusić od nich pieniądze, grożono im deportacją. Judenrat pilnie potrzebował bowiem zapłacić Niemcom łapówkę lub kolejną kontrybucję.

4 i 5 września 1942 r. miała miejsca akcja eksterminacyjna na wielką skalę, w czasie której około 500 Żydów zostało wywiezionych do ośrodka zagłady w Bełżcu. Żydzi ze Stryja, Chodorowa i pobliskich miasteczek byli deportowani w tym samym czasie.

29 września 1942 r. większość pozostałych w Żurawnie Żydów przeniesiono do getta w Stryju. W październiku i listopadzie 1942 r. miały tam miejsce kolejne deportacje. Większość Żydów z Żurawna była wówczas wysłana do ośrodka zagłady w Bełżcu.

Istnieją skąpe informacje na temat pozostałości getta szczątkowego w Żurawnie. Według relacji nielicznych świadków, pod koniec września 1942 r. wszyscy Żydzi, którzy nie zostali wcześniej zamordowani, znaleźli się w małym getcie otwartym w Żurawnie[1.3].

Bibliografia

• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 14, red. F. Sulimierski, W. Walewski, B. Chlebowski, Warszawa, s. 864.
• The Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945, t. II A, red. Goeffrey P. Megargee, ss. 746, 770, 853–854.
• The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1520.